Sözlük

Bir adı doğrudan bir IP adresine bağlayan DNS kaydı: "example.com → 216.24.57.1". Rehberdeki en temel satır: ad ne kadar yönlendirilirse yönlendirilsin, tarayıcının bağlanacağı numara sonunda bir A kaydından gelir. A kaydı noktalı, dört sayılı adresler içindir; IPv6 adresleri için aynı işi AAAA kaydı görür.

İşi yarıda kesmek için kullanılan kumanda. new AbortController() ile kurulur; signal alanı fetch gibi işlere verilir, abort() metodu onları iptal eder. İptal edilen fetch AbortError fırlatır ve signal.aborted true olur.

Şirketlerin iş başvurularını topladığı, CV'lerdeki yazıyı çıkarıp aranabilir hâle getirdiği ve adayların hangi aşamada olduğunu izlediği yazılım.

Bir görevi bitirmek için döngü içinde araç kullanan model. Her adımda sıradaki işe model karar verir; senin kodun istenen aracı çalıştırır ve sonucu modele geri verir. Bu, model işi bitirdiğini söyleyene ya da senin koyduğun bir sınır dolana kadar sürer.

Ajanın her adımda tekrarladığı tur: geçmişi modele gönder, model araç isterse çalıştır, sonucu geçmişe ekle, yeniden gönder. Model işi bitirdiğinde ya da bir sınır dolduğunda biter.

Verinin tek seferde değil, parça parça (chunk) aktığı kanal. Node'da gelen istek (req) okunabilir bir akıştır; parçalarını for await (const parca of req) ile sırayla alırsın. Büyük dosyalar ve ağ trafiği hep akış olarak işlenir.

Bir programın adımlarını ve kararlarını kutular ve oklarla gösteren çizim. Ovaller başı ve sonu, dikdörtgenler işleri, elmaslar kararları gösterir.

Objenin içindeki her anahtar–değer çifti. { isim: "Ahri", hp: 100 } objesinin iki alanı var. Türkçe kaynaklarda "özellik" diye de geçer.

Bir sitenin insanların hatırlayabileceği adı: xdd.baby, github.com. Yıllık ücretle kiralanır ve DNS'te bir IP adresine bağlanır.

Modelin cevabındaki bir ifadenin dayandığı kaynağı gösteren işaret. Claude API'de cevabın metin bloklarına eklenir; ifadenin hangi arama sonucuna dayandığını ve o sonuçtaki metnin kendisini (cited_text) taşır.

Flex öğelerinin dizildiği yön. flex-direction: row (varsayılan) iken soldan sağa, column iken yukarıdan aşağıdır. justify-content bu eksende çalışır.

Objedeki bir bilginin adı. { hp: 100 } objesinde anahtar hp, değer 100. Bir bilgiyi objeden anahtarıyla alırsın.

Sayfayı "kaç satır atlanacak" diye değil "en son hangi satırı gördüm" diye istemek. İstemci son gördüğü id'yi gönderir, sorgu WHERE id > son_id ORDER BY id LIMIT boyut olur. Atlanacak satır olmadığı için uzak sayfalar yavaşlamaz ve araya eklenen ya da silinen satırlar kaymaya yol açmaz. Bedeli: "7. sayfaya atla" diyemezsin, yalnız "sonrakini getir".

Eski anahtarı geçersiz kılıp yerine yenisini koymak. Sızan bir anahtarda ilk ve en önemli adım; eski anahtar çalışmadığı anda sızıntı zararsızlaşır.

Sözcüklere değil anlama göre arama: sorunun gömmesine en yakın gömmeleri olan metinleri bulmak. Sorudaki sözcükler metinde hiç geçmese de çalışır.

Sürüm numarasını büyük.küçük.yama diye üç parçalı yazma kuralı. Hangi parçanın arttığı, değişikliğin eski kodu bozup bozmayacağını söyler.

Bir çizimde state'in aldığı sabit değer. Bileşen fonksiyonu, içindeki olay işleyicileri dahil, o çizimin değerlerini görür. setX yeni bir anlık görüntü ister ama o anki fonksiyonun gördüğü değeri değiştirmez.

"Her şey olabilir, denetleme" diyen tip. any tipli bir değerin her alanını okuyabilir, her metodunu çağırabilir, onu her yere verebilirsin; TypeScript hiçbirine itiraz etmez. JSON.parse sonucunu any olarak verir.

Uygulama Programlama Arayüzü. Bir programın ya da sunucunun başka programlara sunduğu kurallı giriş noktaları: neyi isteyebileceğin, nasıl isteyeceğin ve cevabın hangi biçimde geleceği. Web'de API çoğu zaman belli adreslere istek atılıp JSON cevap alınan bir sunucudur.

Bir servisin seni tanımak için istediği gizli metin. Her istekle birlikte, çoğu zaman bir başlıkta gönderilir. Servis kimin ne kadar istek attığını onunla sayar, sınırları ona göre uygular. Şifre değerindedir: ele geçiren senin adına istek atar.

Bir API'nin kullananlara verdiği söz: hangi adresler var, hangi metotlarla çağrılır, hangi parametreleri alır, yanıtın JSON'u hangi alanlardan oluşur, hangi durumda hangi durum kodu döner. İçeride ne değişirse değişsin sözleşme bozulmamalı; bozulacaksa README'de duyurulur.

İsteğin yolu üzerinde çalışan (req, res, next) parametreli fonksiyon. Ya yanıtı gönderir ya da next() ile isteği zincirdeki bir sonraki fonksiyona geçirir. app.use(fonksiyon) ile her isteğe, app.get(yol, fonksiyon, işleyici) ile tek bir route'a takılır. express.json() ve express.static() hazır ara katmanlardır.

İstemci ile asıl servis arasına giren sunucu. İstemci ona sorar; o da asıl servise kendi bilgileriyle (anahtar gibi) sorar ve cevabı geri iletir. Anahtar ara sunucuda kalır, istemci asıl servisle hiç konuşmaz.

Çoka-çok ilişkiyi tutan, iki yabancı anahtardan oluşan tablo. Her satırı bir bağlantıdır: "şu takımda şu şampiyon var". İngilizce kaynaklarda join table, link table ya da bridge table diye de geçer.

Modelin kullanmasını istediğin, senin yazdığın bir fonksiyon. Modele yalnız adını, ne işe yaradığını ve hangi girdiyi aldığını söylersin; fonksiyonu model değil, senin programın çalıştırır. Bu düzene araç kullanımı (tool use) denir; başka kaynaklarda fonksiyon çağırma (function calling) adıyla da geçer.

Modelin bir aracı belirli bir girdiyle çalıştırma isteği. Claude API'de yanıttaki tool_use bloğudur: aracın adını (name), girdisini (input) ve çağrının kimliğini (id) taşır. Model aracı çalıştırmaz, yalnız ister.

SDK'daki, araç kullanım döngüsünü senin yerine kuran yardımcı. Model araç istedikçe tanımladığın fonksiyonu çalıştırır, sonucu geri gönderir ve model durana ya da tur sınırı dolana kadar tekrarlar.

Senin programının, bir araç çağrısını çalıştırdıktan sonra modele gönderdiği cevap. Claude API'de bir user mesajındaki tool_result bloğudur; tool_use_id ile hangi çağrıya ait olduğunu söyler.

Fonksiyonu çağırırken parantezin içine yazılan değer. Çağrı anında sıradaki parametreye konur.

HTML'in tek başına anlatamadığı şeyleri ekran okuyucuya anlatmak için öğelere eklenen nitelikler: aria-label (ad), aria-describedby (açıklamaya bağlantı), aria-invalid (geçersiz), aria-pressed (basılı), aria-hidden (yok say), aria-live ve role (rol ya da duyuru). Görünümü değiştirmez; yalnız tarayıcının ekran okuyucuya anlattığı sayfa özetini (buna erişilebilirlik ağacı denir) değiştirir.

Başarısız bir isteği yeniden denerken her seferinde beklemeyi katlayarak uzatmak: 500 ms, 1000 ms, 2000 ms... Servise toparlanması için zaman tanır, onu istek yağmuruna tutmaz. Deneme sayısının bir üst sınırı olur.

İş ilanında "olsa iyi olur" diye belirtilen, şart olmayan beceri ya da özellik. Karşılamamak başvurmana engel değildir; karşılamak seni öne çıkarır.

Uzun süren bir işin başlatılıp sonucu beklenmeden sonraki satırlara geçildiği çalışma biçimi. Sonuç hazır olunca program haber alır ve işin devamını o zaman yapar. Zamanlayıcılar, internet istekleri ve dosya okuma JavaScript'te asenkron çalışır.

Başına async yazılmış fonksiyon. Her zaman bir Promise döndürür: return ettiği değerle tamamlanır, içinde fırlatılan hatayla reddedilir. İçinde await kullanılabilir; await bir Promise sonuçlanana kadar yalnızca bu fonksiyonu duraklatır ve Promise'in değerini verir.

Ya bütünüyle olan ya da hiç olmayan işlem; yarım hâlini kimse göremez. Aynı diskteki bir rename böyledir. Adı Yunanca "bölünemez" sözcüğünden gelir.

Bir birleşimdeki her şekilde bulunan ve her şekilde farklı bir sabit değer taşıyan ortak alan: tur, type, durum gibi. Ona bakan bir if, hangi şekille çalıştığını kesinleştirir. Böyle kurulmuş birleşime ayırt edici alanlı birleşim (discriminated union) denir.

İsteme birkaç girdi ve beklenen çıktı örneği koyarak modele istenen biçimi ve tonu göstermek. Hiç örnek vermeden yalnız tarif etmeye sıfır örnekli istem (zero-shot) denir. Anthropic'in rehberi en iyi sonuç için 3 ile 5 arası örnek önerir.

Projenin çalışmak için ihtiyaç duyduğu paket. package.json'un dependencies bölümünde adı ve kabul edilen sürüm aralığıyla yazılır.

useEffect'e ikinci değer olarak verilen dizi. React her çizimden sonra dizideki değerleri bir öncekiyle karşılaştırır; biri değiştiyse effect'i yeniden çalıştırır, hiçbiri değişmediyse atlar. Kural: effect'in içinde kullandığın, bileşende tanımlı her değer (props, state ve onlardan hesaplananlar) diziye girer.

Bir dil modelinin tek bir istekte görebildiği metnin üst sınırı, token cinsinden. Sistem talimatı, bütün mesajlar ve modelin o istekte ürettiği cevap bu sınıra birlikte sığmalıdır. Pencerede olmayanı model bilmez.

Uzayan konuşma geçmişini, önemli bilgileri koruyan kısa bir özetle değiştirip konuşmaya bu özetten devam etmek. Ajanın hafızasını küçültür, sonraki isteklerin bedelini düşürür.

Bir programın veritabanına bağlanmak için ihtiyaç duyduğu her şeyi tek satırda taşıyan adres: protokol, kullanıcı, şifre, sunucu, veritabanı adı ve ayarlar. İçinde şifre olduğu için bir şifre gibi saklanır; koda yazılmaz, .env gibi gizli bir yerde durur.

Veritabanı bağlantılarını açık tutup sorgulara ödünç veren yapı. Her sorguda bağlantı kurma bedelini ortadan kaldırır ve açık bağlantı sayısını bir üst sınırda tutar. pg'de new Pool() ile kurulur; programda genellikle tek bir havuz olur.

Programını ya da dosyalarını, internete sürekli bağlı bir şirketin bilgisayarlarında çalıştırmak. Bu hizmeti veren şirkete barındırıcı denir: GitHub Pages, Render, Vercel gibi. Sen kodu verirsin; makineyi, elektriği, ağ bağlantısını ve adresi barındırıcı sağlar.

Aynı özelliğe birden çok değer verildiğinde hangisinin uygulanacağını seçen kurallar zinciri: önce önem (!important), sonra özgüllük, sonra sıra; hiçbir kural yoksa kalıtım. CSS'in adındaki C, yani Cascading (basamaklı), buradan gelir.

Kodun anlamına dokunmadan görünüşünü (girinti, boşluk, tırnak, satır uzunluğu) tek bir kurala göre yeniden yazan araç. En yaygını Prettier. Ekipte "boşluk mu, sekme mi" tartışmasını bitirir.

Süslü parantezin içindeki özellik: değer; üçlüsü: color: white; "color özelliği white olsun" demek. Bir kuralda istediğin kadar bildirim olabilir.

Ekranın nasıl kurulacağını adım adım yazmak yerine, belli bir veri için neye benzemesi gerektiğini tarif etmek. createElement + append zinciri buyurgan (imperative) yoldur; React bileşeni bildirimsel yoldur.

Arayüzün kendi başına bir parçasını tarif eden, JSX döndüren fonksiyon. Adı büyük harfle başlar ve JSX'te etiket gibi kullanılır: <SampiyonKarti />. Bileşenler başka bileşenleri içerebilir; bütün sayfa iç içe bileşenlerden oluşan bir ağaçtır.

Birden çok sütunun birlikte oluşturduğu birincil anahtar: PRIMARY KEY (takim_id, sampiyon_id). Sütunlar tek tek tekrar edebilir, ama değerlerin birlikte oluşturduğu çift benzersiz olmak zorundadır.

Bir tablodaki bir satıra, öbür tablodaki çok sayıda satırın bağlandığı ilişki: bir oyuncunun çok maçı olur, her maç tek bir oyuncuya aittir. Yabancı anahtar "çok" tarafındaki tabloya konur.

reduce'un turdan tura taşıdığı değer. İlk turda başlangıç değeridir; sonraki her turda callback'in bir önceki turda döndürdüğü değer olur. Döngüdeki let toplam = 0 kutusunun görevini görür. Kodda çoğunlukla toplam, birikim ya da İngilizce kısaltmasıyla acc adını alır.

Kodun en küçük parçasını, çoğunlukla tek bir fonksiyonu, tek başına deneyen test. Girdi verir, çıktıya bakar; ağa, dosyaya ya da başka bir sisteme ihtiyaç duymamaya çalışır.

Tablodaki her satırı tek başına tanıtan sütun. Değeri iki satırda aynı olamaz ve boş (NULL) olamaz. Bir tablonun tek bir birincil anahtarı olur.

| ile birleştirilmiş tipler: değer bunlardan biri olabilir. string | number "metin ya da sayı", "ust" | "orta" | "alt" "bu üç metinden biri", Sampiyon | undefined "ya bir şampiyon ya da hiçbir şey" demek.

İki kolu birleştiren, iki ebeveyni olan commit. İki dal da ayrıldıkları yerden sonra ilerlediyse git merge oluşturur; mesajı varsayılan olarak Merge branch '…' olur.

Süslü parantezler { } arasında kalan satır grubu. if bloğu tek bir parça gibi yönetir: koşul true ise içindeki satırları sırayla çalıştırır, false ise hepsini atlar.

let ya da const ile açılan değişkenin yalnızca açıldığı süslü parantez bloğunun (if, for, while…) içinde yaşaması. Bloğun dışından o ada ulaşmaya çalışınca ReferenceError alırsın. Hiçbir bloğun içinde olmayan en dış katmana ise genel kapsam (global scope) denir.

Yalnızca iki değer alabilen tür: true (doğru) ya da false (yanlış). Adını, bu evet/hayır mantığını matematiğe döken İngiliz matematikçi George Boole'dan alır. Türkçede "mantıksal değer" de denir.

Bir komutun çıktısını başka bir programın standart girdisine bağlayan | işareti. Program, borudan gelen metni klavyeden yazılmış gibi okur.

?? işareti. Solundaki değer null ya da undefined ise sağdakini, değilse soldakini verir. 0, "" ve false gerçek değer sayılır ve korunur: 0 ?? 100 sonucu 0'dır.

Gösterilecek veri olmadığında ekranın alacağı hâl. İyi bir boş durum neden boş olduğunu söyler ve kullanıcıya yapabileceği bir sonraki adımı (ilk kaydı eklemek, filtreyi temizlemek) bir düğme ya da bağlantıyla sunar.

Ham baytları tutan kutu. Ağdan ya da dosyadan gelen veri önce Buffer olarak gelir; console.log onu <Buffer 7b 22 ...> diye, her baytı iki haneli onaltılık bir sayıyla gösterir. .toString() baytları metne çevirir, Buffer.concat(dizi) birden çok Buffer'ı birleştirir.

Çok büyük miktarda metinle eğitilmiş, bir metnin devamında gelecek parçayı tahmin ederek yeni metin üreten program. Claude, GPT ve Gemini birer büyük dil modelidir. Kısaca LLM denir.

Birbirine bağlı asenkron adımların callback'lerle iç içe yazılması sonucu kodun sağa doğru kayan bir piramide dönüşmesi. Okuması, hata yakalaması ve değiştirmesi zordur. Promise ve async / await bu sorunu çözmek için geldi.

Birden çok sözcükten oluşan adları boşluksuz yazma biçimi: ilk sözcük küçük harfle başlar, sonraki her sözcüğün ilk harfi büyük yazılır (toplamAltin). Ortadaki büyük harfler devenin hörgücüne benzediği için adı "deve yazısı".

Sunucuda çizilip HTML olarak gelen bir sayfaya, tarayıcıda React'in bağlanması: React aynı bileşenleri tarayıcıda yeniden çalıştırır, HTML'deki öğeleri tanır ve olay işleyicilerini (onClick gibi) onlara ekler. Böylece hazır gelen ama "donuk" sayfa etkileşimli olur.

Mülakatçının gözü önünde, paylaşılan bir editörde ya da ekran paylaşarak kısa bir problemi çözme aşaması. Ölçülen yalnız sonuç değildir: soruyu nasıl netleştirdiğin, sınır durumlarını düşünüp düşünmediğin, kodunu nasıl denediğin ve takılınca ne yaptığın.

Uygulamanın gerçek kullanıcılara hizmet verdiği yer: barındırıcıdaki sunucu. Kendi bilgisayarında yazıp denediğin yere geliştirme ortamı (development) denir. İkisinde kod aynıdır; ayarlar, anahtarlar ve veri ayrıdır.

Bir adı başka bir ada yönlendiren DNS kaydı: "api.example.com'u sorana, takim-api-XXXX.onrender.com'a bakmasını söyle". Adı "kanonik ad" (canonical name) sözcüklerinden gelir. Hedefin IP adresi değişse bile kayıt doğru kalır, çünkü numarayı hep hedefin sahibi yönetir.

Git'te bir kayıt noktası: dosyalarının o anki hâli; bir açıklama mesajı, tarih ve yazanın adıyla birlikte saklanır.

Node'un ES modüllerinden önceki modül sistemi: require(…) ile alır, module.exports ile dışa açar. Eski kodlarda ve birçok pakette hâlâ yaşıyor.

Commit mesajını tür: açıklama biçiminde yazma kuralı (fix: toplamda NaN çıkmasını düzelt). Tür, değişikliğin ne olduğunu bir bakışta söyler; araçlar bu mesajlardan sürüm notu ve sürüm numarası üretebilir.

Kökenler arası kaynak paylaşımı. Bir sunucunun, cevabına koyduğu başlıklarla (en önemlisi Access-Control-Allow-Origin) hangi kökenlerden gelen sayfaların bu cevabı okuyabileceğini tarayıcıya söylemesi. Kuralı tarayıcı uygular: izin yoksa cevabı sayfadaki koda vermez.

Bir kaynak üzerindeki dört temel iş: oluşturmak, okumak, güncellemek, silmek. REST'te sırasıyla POST, GET, PATCH (ya da PUT) ve DELETE metotlarına karşılık gelir. Verisi olan uygulamaların çoğu bu dört işin üstüne kurulur.

Giriş yapmış bir kullanıcıya, farkında olmadan, güvendiği bir siteye istek attırmak. Kötü sayfa kurbanın oturumuyla onun adına işlem yaptırır: şifre değiştirmek, bir şey silmek gibi.

Sayfanın görünümünü (renk, yazı tipi, boşluk, yerleşim) yazdığın dil. "Hangi parçanın hangi özelliği hangi değeri alsın" kurallarından oluşur.

--ad: değer; biçiminde tanımlanıp var(--ad) ile kullanılan, CSS'e özel değişken. Resmî adı "özel özellik" (custom property). İçerideki öğelere kalıtımla geçer; bir öğede yeniden tanımlanırsa o öğenin içinde yeni değer geçerli olur.

Bir fonksiyonu adıyla çalıştırmak: yenidenDog(). Sondaki parantez "şimdi çalıştır" demektir; parantez yoksa çağrı da yoktur.

JavaScript'in "şu an hangi fonksiyonlar çalışıyor, hangisi hangisini bekliyor" listesi. Bir fonksiyon çağrılınca yığının üstüne eklenir, bitince çıkarılır. Yığın izi, hata anında bu listenin dökümüdür.

Birleştirilen iki dal aynı satırı (ya da birbirine çok yakın satırları) farklı biçimde değiştirdiğinde Git'in hangisini alacağına karar veremeyip birleştirmeyi durdurması. Çözümü sen seçersin, sonra commit'lersin.

Terminalin ve onun başlattığı programın o an içinde bulunduğu klasör; istemde PS C:\kod\kalici-api> diye yazan kısım. Göreli yollar buna göre çözülür. Node'da process.cwd() verir.

Program çalışmaya başladıktan sonra, bir satır çalışırken ortaya çıkan hata: undefined'ın içinden alan okumak, bozuk bir JSON metnini çözmek, fonksiyon olmayan bir şeyi çağırmak gibi. Yakalanmazsa program o satırda durur. Yazım hatası (SyntaxError) ise dosyanda olduğunda program başlamadan bulunur.

Windows'ta PowerShell'in hangi betik (.ps1) dosyalarını çalıştıracağını belirleyen ayar. Windows 10 ve 11'de başlangıç değeri Restricted'dır (kısıtlı): komutları tek tek yazabilirsin ama hiçbir betik dosyası çalışmaz.

Ana eksene dik olan yön. row iken yukarıdan aşağı, column iken soldan sağadır. align-items bu eksende çalışır.

Bir uygulamanın iskeletini hazır veren ve senin kodunu kendi akışı içinde çağıran büyük paket. Sıradan bir paketin fonksiyonlarını sen çağırırsın; çatıya ise fonksiyonlarını verirsin, ne zaman çalışacaklarına çatı karar verir. Express, Node.js'in en yaygın web çatısıdır.

Sunucunun Set-Cookie başlığıyla tarayıcıya verdiği küçük bir ad=değer bilgisi. Tarayıcı onu saklar ve aynı siteye attığı her istekte Cookie başlığıyla geri gönderir.

Çalışma klasörü olmayan, yalnızca Git geçmişini tutan depo. İçinde kod dosyalarını düz hâlde görmezsin. Kimse onun içinde çalışmaz; herkes ona push eder, ondan çeker. GitHub'daki depolar da sunucuda böyle durur.

Durumdaki veriden sayfanın öğelerini kurmak. Bu derste ciz() fonksiyonu listeyi boşaltıp diziden yeniden oluşturuyor. React gibi araçlar (Blok 6) bu işi senin yerine ve daha akıllıca yapar; mantığı aynıdır.

Aynı metot çağrısının, objenin sınıfına göre farklı davranması. Takımdaki her şampiyona saldir dersin; nişancı uzaktan ateş eder, büyücü büyü yapar. Çağıran kodun hangisiyle konuştuğunu bilmesi gerekmez.

İki tablonun satırlarının karşılıklı olarak birden çok satırla bağlanabildiği ilişki: bir takımın çok şampiyonu, bir şampiyonun çok takımı olabilir. İki tablodan birine yabancı anahtar koymak yetmez; bağlantıları tutan bir ara tablo gerekir.

Commit geçmişinin ayrı bir kolu. Teknik olarak dal, kolun en ucundaki commit'i gösteren taşınabilir bir etikettir: o dalda yeni bir commit atınca etiket kendiliğinden yeni commit'e kayar.

Bir birleşim tipini, kodda yaptığın bir denetimle daha dar bir tipe indirmek. typeof x === "string", x !== undefined, "alan" in x, x instanceof Sinif gibi denetimlerden sonra TypeScript o bloğun içinde değeri daha dar tipte sayar. Denetimin kendisi sıradan JavaScript'tir ve çalışırken de iş görür.

Adayın geçmişte gerçekten ne yaptığını soran mülakat sorusu: "Bir hatanı anlat", "Bir konuda biriyle anlaşamadığın bir zamanı anlat". Ardındaki fikir, geçmişteki davranışın gelecekteki davranışı en iyi gösteren şey olduğudur. Varsayım değil, yaşanmış bir örnek beklenir.

Bir yapay zekâ uygulamasını ölçmek için hazırlanan, beklenen cevapları önceden bilinen küçük soru listesi. Uygulamada bir şey değiştirdiğinde aynı küme yeniden çalıştırılır ve sonuçlar karşılaştırılır.

Bir değeri saklamak için açılan, adı olan kutu. Programın ilerleyen satırlarında kutuyu adıyla kullanırsın. "Değişken" denmesinin sebebi, içindekinin sonradan değişebilmesi.

Var olan veriyi değiştirmek yerine, değişikliği içeren yeni bir değer üretme alışkanlığı. map, filter ve toSorted bu yolu izler; sort ve push ise diziyi yerinde değiştirir (İngilizcesi mutate). Asıl veri bozulmadığı için hataları bulmak kolaylaşır; ileride göreceğin React da bu alışkanlığı ister.

Git'in takip ettiği klasör ve o klasördeki gizli .git klasöründe duran bütün geçmiş. git init bir klasörü depoya çevirir. Kısaca repo da denir.

İç içe bütün obje ve dizileriyle birlikte her katı yeni olan kopya. JavaScript'te structuredClone(obje) ile yapılır.

Bir dilde yazılmış kodu okuyup denetleyen ve başka bir biçime çeviren program. tsc, TypeScript compiler'ın, yani TypeScript derleyicisinin kısaltması; istersen .ts dosyalarını .js'ye çevirir. Bu derste onu yalnız denetleyici olarak kullanıyoruz (noEmit).

Bir modülün içindeki fonksiyonu, değişkeni ya da objeyi başka dosyaların kullanımına açması. Önüne export yazılan şey dışarıdan alınabilir; yazılmayan, dosyanın içinde kalır.

Adresin değişebilen parçası. Next.js'te adı köşeli parantez içinde yazılan bir klasördür: app/sampiyonlar/[id] klasörü /sampiyonlar/1, /sampiyonlar/ahri gibi bütün adresleri karşılar. Yakalanan değer sayfaya params ile, her zaman metin olarak gelir. Express'teki :id yol parametresinin karşılığı.

Birden çok değeri belirli bir sırayla tutan liste. [ ile açılır, ] ile kapanır, değerler virgülle ayrılır. Dizideki her değere eleman (element) denir.

Alan adlarını IP adreslerine çeviren, dünyaya yayılmış rehber sistemi. Tarayıcı bir siteye bağlanmadan önce DNS'e sorar.

Bir koşulda true ya da false yerine geçen değerler. Yanlış sayılan başlıca altı değer: false, 0, "", null, undefined, NaN. Bunların dışındaki her değer doğru sayılır.

"Bu noktada şu doğru olmalı" diyen satır. Doğruysa sessizce geçer; değilse ayrıntılı bir hata fırlatır. Testlerin kalbi bu satırlardır.

Bir verinin olması gereken şeklini ve kurallarını (alanlar, tipleri, en kısa ve en uzun değerler, izin verilen seçenekler) tarif eden nesne. Gelen veri bu şemaya göre denetlenir; uymayan veri programa girmez. Veritabanındaki tablo şemasıyla (Ders 33) karıştırma: o tabloların yapısını, bu gelen verinin kurallarını tarif eder.

HTML'ini kurallara göre denetleyip hataları satır ve sütun numarasıyla listeleyen araç. Tarayıcı hatayı sessizce düzeltir; doğrulayıcı söyler.

Modeli yönlendirmeye çalışan talimatların kullanıcının mesajında değil, modelin okuduğu bir verinin içinde (web sayfası, e-posta, araç sonucu) gelmesi. Araç kullanan modellerde en önemli risklerden biridir.

Tarayıcının HTML'i okuyup kurduğu, sayfanın canlı hâlini tutan obje ağacı. Her etiket ağaçta bir düğümdür. JavaScript sayfayı bu ağaç üzerinden okur ve değiştirir; ağaçtaki her değişiklik ekrana anında yansır.

Hangi adreste hangi sayfanın açılacağını koddaki bir listeyle değil, klasör ve dosya adlarıyla belirlemek. Next.js'in App Router'ında app içindeki her klasör adresin bir parçası olur; içinde page.tsx olan klasör, ziyaret edilebilen bir sayfadır.

Dosya adının son noktadan sonraki kısmı (.js, .txt, .png). Dosyanın türünü söyler; Windows hangi programla açacağını buna göre seçer.

Bir kod bloğunu tekrar tekrar çalıştıran yapı: bir koşul doğru olduğu sürece ya da bir dizinin her elemanı için bir kez. Bloğun her bir çalışmasına tur denir (İngilizcesi iteration).

Bir fonksiyonun return ile, çağrıldığı yere geri verdiği değer. Çağrı, çalışıp bitince bu değere dönüşür: const hasar = hasarHesapla(20, 3) satırında hasar kutusuna dönüş değeri olan 26 girer. Fonksiyonda return yoksa dönüş değeri undefined olur.

Uygulamanın o anki verisi: ekranda ne görüneceğini belirleyen değişkenler. Maç günlüğünde maclar dizisi ve birazdan ekleyeceğimiz duzenlenenId. Ekran durumdan çizilir; ekranı değiştirmek istiyorsan önce durumu değiştirirsin.

Sunucunun her yanıtın ilk satırına koyduğu üç haneli sayı. İlk rakamı sonucun grubunu söyler: 2 başarı, 3 yönlendirme, 4 isteği gönderenin hatası, 5 sunucunun hatası. fetch'te yanit.status'ta durur.

Her isteği öncekilerden bağımsız işleyen API. Sunucu senin hakkında hiçbir şey hatırlamaz; devam eden bir konuşma için gereken her şeyi her istekte yeniden göndermen gerekir. Claude'un mesaj API'si durumsuzdur: modelin "hafızası", o istekte gönderdiğin messages dizisinden ibarettir.

Bir sayfanın telefon, tablet ve bilgisayar gibi farklı ekran genişliklerine kendini uydurması. Aynı HTML'e, ekran genişliğine göre farklı CSS kuralları uygulanarak yapılır.

Sayfa yüklenirken öğelerin beklenmedik biçimde yer değiştirmesi: okuduğun yazı aşağı kayar, basmak üzere olduğun düğmenin yerine başka bir şey gelir. Lighthouse bunu Performans'ta Cumulative Layout Shift (CLS) ile ölçer.

Bir metnin uyması gereken kalıbı tarif eden küçük bir dil: "iki rakam, eğik çizgi, iki rakam" gibi. Kısaca regex denir. Form doğrulamada, metin aramada ve metin değiştirmede kullanılır.

İç içe HTML öğelerinin akrabalık adları: bir öğeyi doğrudan saran öğe onun ebeveynidir, doğrudan içindekiler onun çocuklarıdır. Daha derindekilere torun denir.

Bileşenin çizimden sonra çalıştırdığı, React'in dışındaki bir sistemle (tarayıcı, sunucu, zamanlayıcı) eşitlenmek için yazılan kod. useEffect(fonksiyon, bağımlılıklar) ile tanımlanır. Çizimin kendisi saf kalır; dışarıya dokunan iş effect'e gider.

Ekrandaki içeriği sesli okuyan ya da kabartma yazıya çeviren program. Windows'ta Ekran Okuyucusu (Narrator) ve ücretsiz NVDA en bilinenleri. Sayfayı HTML'deki anlamlara bakarak okur.

Bir bileşenin sayfaya ilk kez çizilmesi (mount) ve sayfadan tamamen kaldırılması (unmount). {saatAcik && <MacSaati />} satırında saatAcik false olunca MacSaati ekrandan kalkar, state'i de silinir; yeniden true olunca sıfırdan ekrana gelir.

Bir programa, kullanıcıya ya da modele işini yapmaya yetecek kadar izin verip fazlasını vermemek. Bir şey ters gittiğinde olabilecek zararı küçültür.

Bir ürünün işe yarayan en sade hâli. Önce bunu bitirirsin, sonra üstüne ekleme yaparsın. Yarısı yapılmış on özellikten eksiksiz çalışan beş özellik iyidir.

Varlık-ilişki diyagramı. Bir veritabanındaki tabloları (varlıkları), sütunlarını ve tabloların birbirine nasıl bağlandığını (ilişkileri) gösteren çizim. Birincil anahtar genelde PK, yabancı anahtar FK diye işaretlenir; çizgilerin uçları ilişkinin bire-bir mi, bire-çok mu olduğunu söyler.

Bir sayfanın engelli kullanıcılar dahil herkes tarafından kullanılabilmesi. İngilizcede kısaca "a11y" yazılır (a ile y arasında 11 harf var).

Fonksiyonun sonuna gelmeden, bir koşul tutunca return ile çıkması. Çoğunlukla fonksiyonun en başında "bu durumda devam etmenin anlamı yok" denen durumları elemek için kullanılır: mana yetmiyorsa, hedef ölüyse, liste boşsa.

import ve export kullanan, JavaScript'in kendi standardındaki (ECMAScript) modül sistemiyle yazılmış dosya. Bu kursta yazacağın bütün modüller böyle.

Açılı parantez içinde yazılan işaret: <p> açılış, </p> kapanış etiketi. Tarayıcıya içeriğin ne olduğunu söyler. Ders 1'deki değişken kutusunun üstündeki ad etiketiyle karıştırma; HTML'de etiket, içeriğe yapıştırılan anlam işaretidir.

Adaya birkaç günlük süreyle verilen, evde yapılıp teslim edilen küçük proje. Gerçek işe benzer bir problem içerir; kodun yanında README, testler, commit geçmişi ve verilen kararların açıklaması da değerlendirilir. Teslimden sonra genelde kod üzerine bir görüşme yapılır.

Uzak depodaki yeni commit'leri indirip uzak izleme dallarını (origin/main) güncellemek: git fetch. Senin dallarına ve çalışma klasörüne dokunmaz; bakmak için güvenlidir.

Öğeleri tek bir sıra hâlinde (yan yana ya da alt alta) dizen CSS yerleşim yöntemi. display: flex yazılan öğeye flex kapsayıcı (flex container), onun hemen içindeki öğelere flex öğesi (flex item) denir. Adı İngilizce flexible box, yani "esnek kutu" sözünden gelir.

Bir işi yapan, adı olan kod parçası. Bir kez tanımlanır, sonra adıyla istendiği kadar çalıştırılır. Ders 1'den beri kullandığın console.log da bir fonksiyondur.

Adsız bir fonksiyonu bir değişkene koyarak tanımlamak: const ad = function (...) { ... }. Ders 3'teki function ad(...) { ... } yazımının adı ise fonksiyon bildirimi (function declaration).

Grid'e özel genişlik birimi: "kalan yerden bir pay". Önce sabit genişlikli sütunlar ve boşluklar ayrılır, geriye kalan genişlik fr değerlerinin toplamına bölünür. 1fr 1fr iki eşit sütun, 2fr 1fr üçte iki ile üçte bir demektir.

<>…</> ile yazılan görünmez kapsayıcı. JSX'in "tek kök öğe" kuralını, sayfaya fazladan bir div eklemeden karşılar. Çizilince geride hiçbir etiket bırakmaz.

Bir resmin ya da başka bir içeriğin sayfa açılır açılmaz değil, ekrana yaklaştığında indirilmesi. HTML'de <img loading="lazy"> ile istenir; ilk açılışı hızlandırır, kullanılmayan veri indirilmez.

Program çalışırken yazılabilen, ama program yeniden başlayınca ya da yeni sürüm yüklenince kodun ilk hâline dönen disk. Yazdığın dosyalar o anki kopyada yaşar; kopya giderse onlar da gider.

Tarayıcıya gömülü, sayfanın kodunu, hatalarını ve ağ trafiğini gösteren araçlar. F12 ile açılıp kapanır.

Yalnız kod yazarken gereken paket: denetleyiciler, test araçları, biçimlendiriciler. Program çalışırken ona ihtiyaç duymaz. npm install -D ile kurulur ve package.json'da devDependencies altına yazılır. TypeScript tam böyle bir paket: Node .ts dosyasını onsuz da çalıştırır, denetim içinse ona ihtiyacın var.

Başka bir fonksiyona argüman olarak verilen ve o fonksiyon tarafından uygun anda çağrılan fonksiyon. Verirken parantezsiz yazılır (herSampiyonIcin(takim, isminiYaz)); çağırma işini, onu alan fonksiyon yapar. Türkçe konuşan yazılımcılar da çoğunlukla "callback" der.

OAuth sağlayıcısının, kullanıcı izin verdikten sonra onu geri gönderdiği adres. Sağlayıcıya önceden kaydedilir; giriş isteğindeki adres kayıtlı olanla birebir aynı değilse sağlayıcı kullanıcıyı geri göndermez. Böylece biri senin uygulamanın kimliğiyle başlattığı girişi kendi sitesine yönlendiremez.

Üç noktanın toplayan hâli. Fonksiyon parametresinde fazladan gelen argümanları (function toplamHasar(...vuruslar)), parçalamada alınmayan elemanları ya da alanları (const [lider, ...digerleri] = takim) tek bir dizide ya da objede toplar. Her zaman en sonda durur.

Önceden doğru çalışan bir şeyin, yeni bir değişiklikten sonra bozulması. Değişikliği yapan çoğu zaman fark etmez, çünkü o an başka bir şeye bakıyordur.

Alan gibi kullanılan ama arkasında fonksiyon çalışan özel metotlar. get ad() { ... } okununca çalışır ve bir değer döndürür (hesaplanan alan). set ad(deger) { ... } atama yapılınca çalışır ve gelen değeri denetleyebilir.

Bir fonksiyonun ya da programın, kendisine gelen değerleri kullanmadan önce denetlemesi. Değer uygun değilse işe hiç başlanmaz; ne beklendiğini ve ne geldiğini söyleyen açık bir hata fırlatılır.

Satırın başına konan boşluklar. Hangi satırın hangi bloğa ait olduğunu gözle görmeyi sağlar. JavaScript girintiye bakmaz ama kodu okuyan herkes bakar. Bu kursta girinti 4 boşluktur.

Bir aracın hangi girdileri, hangi türde beklediğini anlatan JSON şeması. Model araç çağırırken girdiyi bu şemaya bakarak hazırlar. Claude API'de araç tanımının input_schema alanıdır.

Ele geçirenin senin adına iş yapabildiği her bilgi: API anahtarları, veritabanı şifreleri, yönetici anahtarları, oturum imzalama anahtarları. Kodda, Git'te, ekran görüntüsünde ve sohbette yeri yoktur; bilgisayarında .env'de, canlıda barındırıcının ayar panelinde durur.

Veritabanının yapısını bir adım değiştiren, numaralı ve yalnız bir kez çalıştırılan SQL dosyası. Göçler sırayla uygulanır; hangilerinin uygulandığı veritabanındaki bir tabloda tutulur. Uygulanmış bir göç değiştirilmez, yeni bir değişiklik yeni bir dosya olur.

İç kapsamda, dış kapsamdaki bir değişkenle aynı adı taşıyan yeni bir değişken açmak. İçeride o ad hep içteki kutuyu gösterir; dıştaki kutu oradan görünmez olur ama değişmez.

Bir metnin anlamını temsil eden sayı dizisi (vektör). Bir gömme modeli üretir; anlamca yakın metinlerin dizileri de birbirine yakın olur. Bu derste kullanacağımız model her metne 1.024 sayı verir.

Derleme sırasında bir değişkenin ya da ifadenin yerine değerini doğrudan koda yazmak. Next.js process.env.NEXT_PUBLIC_… geçen her yeri, next build anındaki değerle değiştirir; değer artık kodun bir parçasıdır ve kodu indiren herkes görebilir.

Bulunduğun dosyaya göre yazılan adres: lux.html "yanımdaki dosya", img/ahri.png "yanımdaki img klasörünün içindeki dosya" demek. Proje klasörü başka bir yere taşınsa da bozulmaz. Ders 14'te import satırına yazdığın ./dukkan.js de göreli yoldu.

Süresi dolan zamanlayıcıların ve sonucu gelen işlerin, çalışmak için sıra beklediği liste. İlk giren ilk çalışır, ama yalnızca çağrı yığını boşken.

Tarayıcının sayfayı çizdiği görünür alan. Bilgisayarda tarayıcı penceresinin içi, telefonda ekranın kendisidir. @media sorguları ve vw/vh birimleri bu alanın boyutuna bakar.

HTTP mesajının asıl içeriği: başlıklardan sonraki boş satırın altındaki her şey. Yanıtta bir JSON, bir HTML sayfası ya da bir resim olabilir; istekte sunucuya gönderdiğin veridir. Her mesajda olmak zorunda değildir.

Öğeleri satır ve sütunlardan oluşan bir ızgaraya yerleştiren CSS yerleşim yöntemi; Türkçesi "ızgara". display: grid yazılan öğe ızgara kapsayıcısı olur, doğrudan çocukları sırayla hücrelere oturur. Flex tek yönde dizer, grid iki yönde birden hizalar.

Aynı bilgi birden çok satırda tutulduğu için bir güncellemenin bazı kopyaları değiştirip bazılarını unutması ve verinin kendi kendisiyle çelişmesi. Çaresi bilgiyi tek bir yerde tutmaktır.

setX'e değer yerine verilen fonksiyon: önceki değeri parametre olarak alır, yeni değeri döndürür ((onceki) => onceki + 1). React aynı olayda verilen güncelleme fonksiyonlarını sırayla zincirler; her biri bir öncekinin sonucunu görür.

Dil modelinin gerçekte olmayan bir bilgiyi (uydurma bir kaynak, yanlış bir sayı, hiç yaşanmamış bir olay) akıcı ve kendinden emin bir dille üretmesi. Model bilerek yalan söylemez; olası görünen devamı üretir ve olası görünen her şey doğru değildir.

Bir metni, tek yönde çalışan bir fonksiyonla sabit uzunlukta bir karmaşaya çevirmek. Aynı girdi hep aynı özeti verir, ama özetten girdiyi geri hesaplamak pratikte imkânsızdır. Şifreyi değil özetini saklarsın; girişte gelen şifrenin özetini alıp saklananla karşılaştırırsın.

Programın neden yanlış çalıştığını bulup düzeltme işi. İngilizcede programdaki hataya bug (böcek), onu ayıklamaya debugging denir. Hata mesajı veren hatalarda da, sessizce yanlış sonuç veren hatalarda da aynı yöntem kullanılır.

Programı istenen satırlarda durduran, satır satır ilerleten ve o anki değişkenleri gösteren araç. VS Code'un içinde hazır gelir, ayrıca kurman gerekmez.

Bir sorunu throw ile bildirmek. Fırlatılan hata, onu yakalayan bir catch bulana kadar çağıran fonksiyonlara geri gider; kimse yakalamazsa program durur.

İçindeki bileşenlerden biri çizilirken hata fırlatırsa uygulamanın tamamının çökmesini engelleyip yerine yedek bir arayüz gösteren React yapısı. Next.js'te bir klasöre konan error.tsx, o klasörün sayfasını ve alt klasörlerini saran bir hata sınırı olur. Aynı klasördeki layout.tsx'i sarmaz; kök layout'taki hatalar için app/global-error.tsx vardır.

Fırlatılan bir hatayı try / catch ile karşılamak. Hata catch bloğuna gelir, program çökmeden devam eder.

Express'te dört parametreli (hata, req, res, next) ara katman. Bir route'tan ya da ara katmandan fırlayan hatalar normal zinciri bırakıp buraya gelir. Bütün route'lardan sonra yazılır ve istemciye düzenli bir hata yanıtı döndürür.

Sıradaki commit'e girecek değişikliklerin beklediği yer. git add bir değişikliği buraya koyar, git commit buradakileri kaydeder. git status bunları Changes to be committed başlığı altında gösterir.

Git'in "şu an buradasın" işareti. Çoğu zaman bir dalı gösterir (HEAD -> main); commit attığında o dal ilerler. Dal değiştirdiğinde HEAD yeni dala geçer.

Bir servisin belli bir sürede kabul ettiği en çok istek sayısı, ör. 1 saniyede 20. Aşan istek 429 Too Many Requests alır; Retry-After başlığı kaç saniye beklemen gerektiğini söyler. Sınır çoğu zaman anahtar başına sayılır.

JavaScript'in, kod çalışmaya başlamadan önce tanımları kayda geçirmesi: dosyadakileri program başlarken, bir fonksiyonun içindekileri o fonksiyon çağrıldığında. function bildirimleri tamamen hazır olur ve tanımlarından önce çağrılabilir; let ve const ile açılan adlar kayda geçer ama kendi satırları çalışana kadar kilitli kalır.

React'in adı use ile başlayan özel fonksiyonları. Bileşene React'in bir yeteneğini takar: useState hafıza takar. Yalnız bileşen fonksiyonunun içinde ve en üst düzeyinde çağrılır.

Sayfanın iskeletini yazdığın dil. İçeriği <h1>…</h1> gibi etiketlerle işaretlersin; tarayıcı etikete bakıp parçanın ne olduğunu anlar. Programlama dili değil işaretleme dilidir: karar vermez, hesap yapmaz.

Tarayıcı ile sunucunun konuştuğu dil (protokol). İstemci bir istek (request) gönderir, sunucu bir yanıt (response) döndürür. Her istek tek şey ister: bir sayfa, stil dosyası ya da resim. https, aynı dilin şifreli bağlantı üzerinden konuşulan hâlidir.

İstek ya da yanıtın başındaki Ad: değer biçiminde bir bilgi satırı. Gövdenin türünü, uzunluğunu, isteği kimin gönderdiğini, kimlik bilgisini taşır. Adlarında büyük-küçük harf fark etmez: Content-Type ile content-type aynı başlıktır.

İsteğin ilk sözcüğü; sunucuya ne yapmak istediğini söyler. En sık beşi: GET getir, POST yeni oluştur, PUT tümüyle değiştir, PATCH bir kısmını değiştir, DELETE sil. Büyük harfle yazılır. Türkçede "yöntem" de denir.

Güvensiz doğrudan nesne başvurusu. Bir uygulamanın, kullanıcının gönderdiği bir kimliğe (/notlar/2, formdaki id=2) bakıp o kaydı sahibini denetlemeden göstermesi, değiştirmesi ya da silmesi. Kullanıcı yalnız numarayı değiştirerek başkasının verisine ulaşır. Web uygulamalarında en sık bulunan açıklardan biridir; çaresi her erişimde "bu kayıt bu kullanıcının mı?" diye sormaktır.

İnternete bağlı bir cihazın numarası. En sık görülen biçimi noktalarla ayrılmış dört sayıdır (76.76.21.21). : işaretleriyle yazılan uzun biçimine (2606:4700:10::ac42:93f3) IPv6 denir.

Değeri başka bir obje olan alan; objenin içindeki obje. ahri.konum bir objedir ve içindeki x'e ahri.konum.x ile ulaşırsın.

Başka bir modülün dışa açtığı şeyleri kendi dosyana getirmek: import { fiyatBul } from "./dukkan.js". Node bütün import satırlarını programı başlatmadan önce çözer.

Gövdenin türünü bildiren Content-Type başlığının değeri: application/json, text/html gibi. Mesajı alan taraf gövdeyi buna bakarak okur. Sonuna ; charset=utf-8 eklenirse harflerin hangi kodlamayla yazıldığını da söyler.

Birleştirilen dal, hedef dalın doğrudan devamıysa Git'in yeni commit oluşturmadan hedef dalın etiketini ileri kaydırması. git merge çıktısında Fast-forward diye görünür.

Bir tablonun bir ya da birkaç sütunundaki değerleri sıralı tutup her değerin hangi satırda olduğunu gösteren yardımcı yapı. Aramayı ve JOIN'i hızlandırır; karşılığında yer kaplar ve her yazma işleminde güncellenmesi gerektiği için INSERT, UPDATE ve DELETE'i biraz yavaşlatır.

Yapay zekânın önerdiği bir işin, bir insan onaylamadan yapılmaması. Özellikle geri alınamayan işlerde (silmek, ödemek, göndermek) kullanılır.

Veri gelene kadar, gelecek içeriğin yerinde aynı boyda gri kutular gösteren bekleme ekranı. Kullanıcı sayfanın düzenini baştan görür; veri gelince kutuların yerini gerçek içerik alır ve hiçbir şey kaymaz.

?. işareti. Solundaki değer null ya da undefined ise zinciri durdurup undefined verir, hata fırlatmaz. Olmayabilecek bir alanı güvenle okumak için kullanılır: oyuncu.klan?.ad.

Sunucunun gelen her isteğe verdiği kısa ve benzersiz bir ad. Yanıtın bir başlığında istemciye gönderilir ve o isteğin bütün log satırlarına yazılır. Kullanıcı hata aldığında kimliği söyler, sen logda o kimliği aratıp isteğin bütün hikâyesini bulursun.

Bir dil modeline cevap üretsin diye gönderdiğin metnin tamamı: talimatlar, sorular, örnekler ve verdiğin bilgiler. İyi yazılmış istem, iyi cevabın yarısıdır.

Modelin okuduğu veriye gizlenmiş talimatlarla modeli uygulamanın amacından saptırma saldırısı. Saldırgan uygulamanın kullanıcısı olabilir (doğrudan enjeksiyon) ya da model bir web sayfası, e-posta, belge gibi başkasının yazdığı bir içeriği okurken talimat o içerikten gelebilir (dolaylı enjeksiyon).

Modelden istediğin sonucu tutarlı biçimde almak için istemi tasarlama, deneme ve iyileştirme işi. Sihirli sözcükler aramak değildir: açık talimat, yeterli bağlam, net biçim ve iyi örnek vermektir. Bir istem, gerçek girdilerle denenip sonucu ölçülmeden "iyi" sayılmaz.

Bir hizmeti isteyen taraf. Web'de çoğu zaman tarayıcıdır; ama Ders 15'te fetch çalıştıran Node programın da bir istemciydi.

Dosyasının başında "use client" yazan ve tarayıcıda da çalışan React bileşeni. useState, useEffect, onClick gibi etkileşim araçlarını kullanabilir. İlk HTML'i yine sunucuda çizilir, sonra tarayıcıda canlandırılır. Kodu tarayıcıya indiği için içine gizli bilgi konmaz.

Bir OAuth sağlayıcısının uygulamana verdiği iki değer. Kimlik açıktır; tarayıcının gittiği adreste bile görünür. Sır ise yalnız sunucunda durur: sunucun, kullanıcının getirdiği tek kullanımlık kodu sağlayıcıya bu sırla birlikte götürür. Sırrı bilen biri senin uygulaman gibi davranabilir; API anahtarı gibi korunur.

Fırlatılan hatanın İngilizce belgelerdeki adı; "hata fırlatıldı" ile "istisna oluştu" aynı şeyi anlatır. Yukarıdaki mesajdaki where the exception was thrown "istisnanın fırlatıldığı yer", bu derste VS Code'da göreceğin Uncaught Exceptions da "yakalanmamış istisnalar" demektir.

GitHub Actions'a "şu olayda (push, pull request) şu adımları çalıştır" diyen dosya. Deponun .github/workflows klasöründe durur ve YAML biçiminde yazılır.

Yeni bir çalışanın ekibi, araçları, kod tabanını ve çalışma biçimini öğrendiği ilk dönem; çoğu şirkette ilk birkaç ay. Bilgisayarın kurulması, depolara erişim, ilk küçük görevler ve bir mentorla düzenli görüşmeler bu dönemin parçasıdır.

Programı çalıştırmadan, bilgisayarın yerine satır satır yürütmek için kâğıda çizilen tablo: her değişkene ve koşula bir sütun, her adıma bir satır. Döngülü bir programın çıktısını tahmin etmenin ve sessiz hatasını bulmanın en güvenilir kâğıt kalem yolu.

İki tablonun satırlarını bir koşula (ON) göre eşleştirip yan yana birleştiren SQL işlemi. Sonuçtaki her satır, iki tablodan birer satırın yapıştırılmış hâlidir. INNER JOIN yalnız eşi bulunan satırları, LEFT JOIN soldaki tablonun bütün satırlarını getirir.

Bir kalıpta "buraya başka bir şey gelebilir" anlamına gelen işaret. LIKE'ta iki tane var: % herhangi sayıda (sıfır da olur) karakterin, _ tam bir karakterin yerini tutar.

Veriyi metin olarak yazmanın ortak biçimi. JavaScript'in obje yazımına çok benzer ama kuralları daha katıdır: anahtarlar ve metinler çift tırnak içinde yazılır, fonksiyon ve undefined girmez, sonda fazladan virgül olmaz. Dosyalarda .json uzantısıyla durur.

Bir JSON verisinin şeklini tarif eden standart. Hangi alanların olduğunu (properties), türlerini (type), hangilerinin zorunlu olduğunu (required) ve bir alanın alabileceği değerleri (enum) yazar. Kendisi de bir JSON'dur; birçok dil ve araç bu standardı tanır.

JavaScript'in içinde HTML'e benzeyen etiketlerle arayüz yazma biçimi. Bir derleme aracı (bizde Vite) her etiketi React'in fonksiyon çağrısına çevirir. TypeScript dosyalarında JSX kullanılacaksa uzantı .tsx, düz JavaScript'te .jsx olur.

Mesleğe yeni başlayan, işleri deneyimli birinin gözetiminde ve incelemesinden geçerek yapan yazılımcı. Sonraki basamaklar genelde orta düzey (mid-level) ve kıdemli (senior) diye adlandırılır. İlanlarda "giriş seviyesi" (entry-level) diye de geçer.

İçinde kullanıcı bilgisi (ad, rol, son kullanma zamanı) olan, sunucunun gizli bir anahtarla imzaladığı metin. Noktalarla ayrılmış üç parçası var: başlık, veri, imza. Sunucu imzayı doğrular; tutuyorsa içindeki bilgiye güvenir, deftere bakmaz.

Bir öğede olan olayın o öğeden başlayıp sırayla bütün atalarına (ul, body, html, document) ulaşması. Bu sayede bir olayı, olduğu öğenin herhangi bir atasında dinleyebilirsin.

Verinin, onu üreten program kapandıktan sonra da yaşaması. Bellekteki veri kalıcı değildir; dosyaya ya da veritabanına yazılan veri kalıcıdır.

Bir sınıfın başka bir sınıfın alanlarını ve metotlarını devralması: class Nisanci extends Sampiyon. Devralan alt sınıf, devreden üst sınıftır. Alt sınıf yeni alan ve metot ekleyebilir, devraldığı metotları geçersiz kılabilir (override).

Bir öğeye verilen bazı özelliklerin (çoğunlukla yazıyla ilgili olanların) içindeki öğelere kendiliğinden geçmesi: body'ye verilen color bütün sayfaya yayılır, border yayılmaz. Ders 16'daki sınıf kalıtımına benzer: çocuk ebeveyninden bir şeyler alır.

Bir fonksiyonun, oluşturulduğu kapsamdaki değişkenleri yanında taşıması ve o kapsam işini bitirdikten sonra da kullanabilmesi. Genellikle fonksiyon döndüren bir fonksiyonla kurulur: içteki fonksiyon, dıştakinin değişkenlerini "sırt çantasına" koyar. Türkçe kaynaklarda da çoğunlukla İngilizce adıyla, closure diye geçer.

Bir değişkenin görülebildiği ve kullanılabildiği kod bölgesi. Bir fonksiyonun içinde oluşturulan değişkenlerin ve fonksiyonun parametrelerinin kapsamı o fonksiyonun gövdesidir; dışarıdan görünmezler.

Objenin iç bilgisini dışarıdan doğrudan değiştirilemez yapıp yalnız sınıfın açtığı kapılardan (metot, getter, setter) değiştirilebilir kılmak. Kurallar tek yerde durur, sınıfın dışındaki kod onları atlayamaz.

Harflerin bilgisayarda sayılara (baytlara) nasıl çevrildiğinin kuralı. Bugünün standardı UTF-8: Türkçe harfler dahil dünyadaki bütün harfleri yazabilir. Dosyayı yazanla okuyanın aynı kodlamayı kullanması gerekir; yoksa ş yerine ÅŸ gibi garip işaretler görünür.

Sözcük aramasıyla anlamsal aramanın sonuçlarını birleştirmek. Sözcük araması özel adları ve tam sözcükleri ("Zhonya", "Baron") iyi yakalar; anlamsal arama eş anlamlıları ve başka sözcüklerle sorulmuş soruları. İkisi birbirinin açığını kapatır.

sort'a (ve toSorted'a) verilen, iki elemanı (a, b) alıp hangisinin önce geleceğini bir sayıyla söyleyen fonksiyon: eksi ise a önce, artı ise b önce, 0 ise eşit. Sayılar için küçükten büyüğe (a, b) => a - b, büyükten küçüğe (a, b) => b - a.

React'in yalnız geliştirmede çalışan denetim modu. <StrictMode> içindeki bileşenleri iki kez çağırır ve ekrana gelen her bileşenin effect'lerine fazladan bir kur → temizle turu yaptırır; böylece saf olmayan çizimleri ve eksik temizlikleri hemen gösterir. Yayındaki sitede hiçbir şey yapmaz.

Bilgisayarın ondalıklı sayıları sakladığı biçim. Çok büyük ve çok küçük sayıları sığdırabilir, ama 0.1 gibi birçok ondalık sayıyı tam değil, ona çok yakın bir değer olarak tutar. JavaScript'teki bütün sayılar bu biçimdedir.

İki işin aynı veriyi neredeyse aynı anda okuyup değiştirmesi ve sonra yazanın, öncekinin değişikliğini haberi olmadan ezmesi. Hata mesajı çıkmaz; veri sessizce yanlış olur.

REST'te bir adresin gösterdiği şey: bir koleksiyon (/sampiyonlar, bütün şampiyonlar) ya da koleksiyondaki tek bir kayıt (/sampiyonlar/ahri).

Yazılımın temel ilkelerinden biri: aynı işi kodda birden çok yere kopyalama; bir kez yaz, her yerden onu kullan. Kopyalanmış kod, değişiklik zamanı geldiğinde unutulan bir kopya demektir.

Düzenin değiştiği ekran genişliği; @media (min-width: 600px) sorgusundaki 600 gibi. Ders 7'deki hata ayıklayıcının kırma noktasıyla İngilizce adı aynıdır ama işleri farklıdır.

Hata ayıklayıcıya "program bu satıra gelince dur" diyen işaret. VS Code'da satır numarasının solunda kırmızı bir nokta olarak görünür. Program durduğunda o satır henüz çalışmamıştır.

Bir sütuna ya da tabloya konan, Postgres'in her INSERT ve UPDATE'te kendiliğinden denetlediği kural. Kurala uymayan satır tabloya hiç yazılmaz; komut hata verir ve çiğnenen kuralın adını söyler.

npm'in package-lock.json dosyası: kurulan her paketin tam sürümünü ve içeriğinin parmak izini kaydeder. Projeyi kuran herkes birebir aynı sürümleri alır.

Bir öğeye id="kombo" biçiminde verilen ad. Aynı sayfada iki öğenin kimliği aynı olamaz. Sayfa içi bağlantılar (#kombo) ve form label'ları kimlikle çalışır; Ders 20'de CSS de öğeleri kimlikleriyle seçecek.

"Sen kimsin?" sorusunun cevabı: kullanıcının, iddia ettiği kişi olduğunu kanıtlaması; çoğunlukla ad ve şifreyle. Kısaca authn.

Değerini her yeni satırda Postgres'in kendisinin ürettiği sayı sütunu: GENERATED ALWAYS AS IDENTITY. Genelde birincil anahtar olarak kullanılır.

Bir uzak deponun bütün geçmişiyle birlikte bilgisayarına indirilmiş kopyası. git clone adres klasör ile alınır. Klon, indirildiği depoyu origin adıyla kendiliğinden tanır.

Programın, insanların okuyup yazabildiği yazılı hâli. Tam adı kaynak koddur (source code).

Kodu çalıştırmadan okuyup hataya yol açması muhtemel kalıpları (kullanılmayan değişken, tanımsız ad, if içinde =) işaretleyen araç. JavaScript'te en yaygını ESLint. Ders 40'ta Vite'ın sorduğu Oxlint da aynı işi yapar.

Kod yazmak için yapılmış metin düzenleyici: kodu renklendirir, öneri verir, hataları gösterir. VS Code en yaygın olanlardan biri.

Bir değişikliğin, birleştirilmeden önce başka bir yazılımcı tarafından okunup değerlendirilmesi. Amaç suçlu bulmak değil, hatayı main'e girmeden yakalamak ve bilgiyi takıma yaymak.

Değeri value ile state'ten gelen ve her değişikliği onChange ile o state'e yazan form öğesi. Kutunun içeriğinin tek sahibi state'tir: okumak için kutuya değil state'e bakarsın, değiştirmek için state'i değiştirirsin.

HEAD'in bir dalı değil, doğrudan bir commit'i gösterdiği durum. Eski kodu incelemek için zararsızdır; ama bu durumda atılan commit'ler hiçbir dala bağlı olmaz ve dal değiştirince ortada kalır.

if'in parantezine yazılan, cevabı true ya da false olan soru. Program bu cevaba göre hangi satırların çalışacağına karar verir.

Bir öğeyi yalnız belli bir koşul sağlanınca göstermek ya da iki görünüm arasında seçmek. React'te üç yolu var: {kosul && <Oge />}, {kosul ? <A /> : <B />} ve bileşenin başında erken return.

Bir sözcüğün eklerini atıp kökünü bulmak: "koridorda" ve "koridoru" ikisi de koridor olur. Postgres'in turkish yapılandırması bunu Türkçe kurallarla yapar; "ve", "de", "ne" gibi aramaya bir şey katmayan durak sözcükleri (stop words) de atar.

Bir sayfanın ya da isteğin geldiği yer: protokol, alan adı ve port üçlüsü. http://127.0.0.1:5500/index.html adresinin kökeni http://127.0.0.1:5500'dür; yol (/index.html) kökene dahil değildir. Üçünden biri farklıysa kökenler farklıdır.

Tarayıcının her öğeyi iç içe dört katmanlı bir kutu olarak çizmesi: içerik (content), iç boşluk (padding), kenarlık (border), dış boşluk (margin). Öğenin ekrandaki boyutu ve komşularına uzaklığı bu katmanlardan hesaplanır.

Kodu satır satır, sesli olarak birine (bir lastik ördeğe bile) anlatarak hatayı bulmak. "Bu satır şunu yapıyor" derken çoğu zaman aslında başka bir şey yaptığını kendin fark edersin. Adı, The Pragmatic Programmer adlı kitapta kodunu bir lastik ördeğe anlatan programcıdan gelir.

Next.js'te sayfaları saran ve bir klasörün altındaki bütün sayfalarda aynı kalan bileşen; layout.tsx dosyasına yazılır ve açılan sayfayı children olarak alır. app/layout.tsx kök layout'tur: <html> ve <body> etiketleri yalnız onda bulunur. Bir alt klasöre (ör. app/sampiyonlar/layout.tsx) konan layout yalnız o klasörün sayfalarını sarar.

Google'ın açık kaynak sayfa denetleme aracı. Sayfanın hızını, erişilebilirliğini, güvenli ve güncel yöntemlere uygunluğunu ve arama motorları için hazır olup olmadığını ölçer; sorunları açıklamalarıyla listeler. Chromium tabanlı tarayıcıların geliştirici araçlarında bir sekme olarak gelir.

Bir diziden çizilen her öğeye verilen, kardeşleri arasında benzersiz ve zamanla değişmeyen kimlik: key={s.id}. React liste değişince eski ve yeni öğeleri bununla eşleştirir. Bileşene prop olarak geçmez; yalnız React kullanır.

Tarayıcının her site için ayrı tuttuğu küçük, kalıcı bir anahtar-değer deposu. Sayfa yenilense, tarayıcı kapansa da silinmez. Yalnızca metin saklar; bir sitenin deposunu yalnızca o sitenin sayfaları okuyabilir.

Programın çalışırken olanları anlatmak için yazdığı satırlar; Türkçede "günlük" ya da "kayıt" da denir. Senin bilgisayarında terminale akar; yayında barındırıcı bu satırları toplar ve bir sayfada gösterir. Hata ayıklarken ilk bakılan yer loglardır.

Programın hatasız çalıştığı hâlde yanlış sonuç vermesi. Node mesaj göstermez, çünkü yazdığın kod kurallara uygundur; yalnızca istediğin şey değildir. Ancak deneyerek, özellikle sınır değerleriyle yakalanır.

İki koşulu birleştiren ya da bir koşulu tersine çeviren işaret: && (ve), || (veya), ! (değil). Koşullarla kullanıldığında sonuçları da true ya da false olur.

Anahtar–değer çiftlerini tutan, objeye benzeyen bir yapı. new Map() ile oluşturulur. harita.set(anahtar, deger) ekler, harita.get(anahtar) okur (yoksa undefined), harita.has(anahtar) var mı diye bakar, harita.delete(anahtar) siler, harita.size kaç çift olduğunu verir. for (const [anahtar, deger] of harita) ile bütün çiftleri gezersin.

Düz yazıyı birkaç işaretle biçimlendirme yolu: # başlık, - liste, **…** kalın yazı. Dosya uzantısı .md'dir. GitHub README'yi bu işaretlere göre biçimlendirerek gösterir.

@media (koşul) { … } biçiminde yazılan, içindeki CSS kurallarını yalnız koşul doğruyken uygulayan blok. En sık kullanılan koşullar min-width (en az şu genişlik) ve max-width (en çok şu genişlik).

Tırnak içine yazılan harf, rakam ve boşluk dizisi. JavaScript'e "bunu yorumlama, olduğu gibi kullan" der. Çift tırnak "…" ya da tek tırnak '…' olabilir; hangisiyle açtıysan onunla kapatmalısın. Bu kursta çift tırnak kullanıyoruz.

Bir değere (dizi, obje, metin…) bağlı fonksiyon. deger.metot(...) biçiminde çağrılır: takim.push("Lux") "takim dizisinin push metodunu Lux ile çalıştır" demektir. İlk dersten beri kullandığın console.log da console'un log metodudur.

Promise'lerin then ve catch fonksiyonlarının ve await'ten sonra kalan kodun sıra beklediği, öncelikli kuyruk. Çağrı yığını her boşaldığında olay döngüsü önce bu kuyruğu tamamen boşaltır, ancak ondan sonra görev kuyruğundan (setTimeout) bir iş alır.

CSS'i önce en dar ekran (telefon) için yazıp daha geniş ekranların farklarını @media (min-width: …) sorgularıyla ekleme yaklaşımı.

Kendi işine bakan, içindekilerin bir kısmını export ile başka dosyalara açan JavaScript dosyası. Öteki dosyalar bu parçaları import ile alır.

Bir listeyi getiren 1 sorgunun ardından listedeki N satırın her biri için ayrı bir sorgu daha atmak. Küçük veride fark edilmez, liste büyüdükçe API yavaşlar. Çaresi bilgiyi tek sorguda JOIN ile almak ya da listede yalnız özet göstermek.

"Sayı değil" anlamına gelen özel sayı değeri. Sayıya çevrilemeyen bir metinden, undefined ile yapılan bir hesaptan ya da 0 / 0 gibi tanımsız bir işlemden çıkar. Hata vermez; bulaştığı her hesabı da NaN yapar.

Açılış etiketinin içine ad="değer" biçiminde yazılan ek bilgi. <a href="https://xdd.baby"> içinde href niteliğin adı, tırnak içindeki adres de değeri.

Tabloları, her bilgi yalnız bir yerde duracak ve bir hücrede tek değer olacak biçimde bölme işi. Tekrar eden veriyi kendi tablosuna taşıyıp öbür tablolardan yabancı anahtarla bağlarsın. Amaç güncelleme, ekleme ve silme anomalilerini ortadan kaldırmaktır.

Node'un paket yöneticisi. Hem dünyanın en büyük yazılım paketi deposunun (npmjs.com) hem de Node.js ile birlikte kurulan, paket indirip projeyi yöneten npm komutunun adı.

package.json'un scripts bölümünde kısa bir ada bağlanan komut. npm run ad ile çalışır; start ve test adlı betikler kısaca npm start ve npm test ile de çalışır.

"Bilerek boş" anlamına gelen değer. JavaScript kendiliğinden koymaz, programcı yazar: let hedef = null "henüz hedef seçilmedi" demektir. JSON'da da vardır.

SQL'de bir hücrede değer olmadığını, yani değerin bilinmediğini gösteren işaret. 0 da boş metin ('') de değildir. NULL'la yapılan karşılaştırmalar (=, <>, >…) doğru ya da yanlış değil, NULL (bilinmiyor) verir; bu yüzden NULL IS NULL ve IS NOT NULL ile aranır. JavaScript'teki null'a benzer, ama orada null === null doğruydu.

Kullanıcının, şifresini sana vermeden, başka bir servisteki (Discord, Google) hesabıyla kimliğini kanıtlamasını sağlayan standart. Kullanıcı o serviste onaylar, servis sana "bu kişi gerçekten kendisi" der. Şifreyi hiç görmez, hiç saklamazsın.

Birbirine ait bilgileri adlarıyla birlikte tek bir değerde toplayan yapı. Süslü parantezle yazılır: { isim: "Ahri", hp: 100 }. Türkçe kaynaklarda "nesne" diye de geçer.

Klavyeden gelen tuşların gittiği öğe. Aynı anda yalnız bir öğe odakta olur; Tab sonrakine, Shift+Tab öncekine geçer. Odaktaki bağlantı Enter ile açılır, düğme Enter ya da Space ile basılır.

=> işaretiyle yazılan fonksiyon: (x) => x * 2. Okun sağında süslü parantez yoksa sağdaki ifadenin değerini kendiliğinden döndürür (örtük return); süslü parantez açılırsa return elle yazılmalıdır.

Sayfada olan ve kodunun haberdar olabileceği bir şey: tıklama (click), tuşa basma (keydown), bir kutuya yazma (input). Tarayıcı her olayı, olduğu öğe üzerinden duyurur.

Bir öğeye addEventListener ile bağlanan ve belirli bir olay olunca çalışan fonksiyon. Olay olana kadar bekler; olay her olduğunda yeniden çalışır.

JavaScript'in bekleyen işleri sırayla çalıştırma düzeni. Çağrı yığını boşaldığında görev kuyruğundaki ilk işi alıp çalıştırır, sonra yeniden kuyruğa bakar. Program bitene kadar böyle döner.

React'te onClick, onChange, onSubmit gibi bir prop'a verilen fonksiyon. Ders 22'deki olay dinleyicisinin React'teki karşılığı: olay olunca React onu çağırır ve ona bir olay nesnesi verir.

Çok sayıda öğenin olaylarını, her birine ayrı dinleyici takmak yerine ortak atalarındaki tek bir dinleyiciyle yakalamak. Olayın hangi öğede olduğunu olay.target ve closest söyler; sonradan eklenen öğeler de kendiliğinden kapsanır.

Değerler üzerinde iş yapan işaret. + ve * hesap operatörü, > ve === karşılaştırma operatörüdür. Bu kursta çoğu zaman kısaca "işaret" diyoruz.

Nesne-ilişkisel eşleme. Tabloları programlama dilindeki objelerle eşleyen kütüphane: tabloyu kodda tarif edersin, ORM SQL'i senin yerine üretir, sonucu objelere çevirir ve çoğu zaman göç dosyalarını da kendisi yazar.

İşletim sisteminin bir programa başlarken verdiği ad-değer çifti: PORT=3000 gibi. Kodu değiştirmeden programın ayarını değiştirmenin yolu. Node'da process.env objesinden okunur; değerleri her zaman metindir.

Kodunun belirli bir girdiyle beklenen sonucu verip vermediğini kendiliğinden denetleyen küçük program. Kısaca test denir. Geçen test yeşil (✔), kalan test kırmızı (✖) gösterilir.

Sunucunun, giriş yapmış bir kullanıcıyı sonraki isteklerde tanımak için tuttuğu kayıt. Sunucu oturuma rastgele bir kimlik verir ve onu çerezle tarayıcıya gönderir; sonraki isteklerdeki çerez bu kimliği taşır.

Oyun bitene kadar aynı adımları tekrar eden ana döngü: durumu göster, oyuncudan bir seçim al, seçime göre işi yap, başa dön. Çıkış seçilince döngüden çıkılır ve program kapanır.

Açılış etiketi, içerik ve kapanış etiketinin hepsi birlikte. <p>Rol: Büyücü</p> bir paragraf öğesidir. Bir sayfa, iç içe geçmiş öğelerden oluşur.

İşe alım sürecinin ilk, kısa görüşmesi. Genelde işe alım uzmanı yapar; motivasyonu, iletişimi, çalışma biçimini, maaş beklentisini ve başlayabileceğin tarihi konuşur. Teknik bilgiyi ölçmez ama ilerleyip ilerlemeyeceğine karar verir.

Başvuruya eklenen, adayın neden bu ilana uygun olduğunu kısaca anlatan mektup. İngilizcede "cover letter" (kapak mektubu) denir.

Tarayıcının indirdiği dosyaların (CSS, resim, yazı tipi) bir kopyasını kendi deposunda tutması. Sayfalar hızlanır; ama dosyayı değiştirdiğinde tarayıcı bir süre eski kopyayı göstermeye devam edebilir. Ders 18'de Network sekmesinde gördüğün Disable cache (Önbelleği devre dışı bırak) kutusu, geliştirici araçları açıkken bunu kapatır.

Kodu küçük adımlarla, her adımda önce testini yazarak geliştirme yöntemi. Döngüsü: kırmızı (yeni testi yaz, kaldığını gör), yeşil (geçirecek en az kodu yaz), düzenle (testler yeşilken kodu güzelleştir).

Kullanıcı bir bağlantıya tıklamadan, o bağlantının götüreceği sayfayı arka planda hazırlamak. Next.js'in Link'i, yayındaki sitede ekrana giren bağlantılar için bunu kendiliğinden yapar; geliştirme sunucusunda yapmaz.

Bir sınıftan new ile üretilmiş obje. ahri ve garen, Sampiyon sınıfının iki ayrı örneğidir: aynı kalıptan çıkmışlardır ama değerleri birbirinden bağımsızdır.

JavaScript'in, bir işlemi yapabilmek için bir değerin türünü kendiliğinden değiştirmesi: == karşılaştırmasında metni sayıya çevirmek, "5" + 3 işleminde sayıyı metne çevirmek gibi. Sen istemeden olur; şaşırtıcı sonuçların çoğu buradan gelir. Number("5") gibi elle yapılan çevirme açık dönüşümdür.

Adı # ile başlayan sınıf alanı (#hp). Yalnız o sınıfın içindeki kod okuyup yazabilir; dışarıdan ahri.#hp yazmak SyntaxError verir. Sınıfın gövdesinde tanıtılması şarttır; alışkanlık olarak en üste yazılır.

Adı use ile başlayan ve içinde başka hook'lar (useState, useEffect…) çağıran, kendi yazdığın fonksiyon. Bileşenlerdeki tekrar eden state ve effect mantığını tek yerde toplar. Hook kuralları ona da uyar: yalnız bileşenlerin ya da başka hook'ların en üst düzeyinde çağrılır.

Aynı öğeye aynı özelliği veren kurallardan hangisinin daha "özel" olduğunu gösteren üç sütunlu puan: ID, sınıf, etiket. Sütunlar soldan sağa karşılaştırılır; yüksek olan kazanır.

Başkalarının yazıp npm deposuna koyduğu, npm install ile projene kurabildiğin hazır kod. Her paketin kendi package.json dosyası vardır.

Fonksiyonun tanımında, parantezin içine yazılan ad. Fonksiyonun içinde bir değişken gibi kullanılır; değerini her çağrı kendisi belirler.

SQL metninde değerlerin yerine $1, $2 gibi yer tutucular yazılan, değerlerin ise ayrı bir dizide gönderildiği sorgu. Veritabanı metni değerlerden önce okuduğu için hiçbir değer komutun parçası olamaz. SQL injection'a karşı asıl korumadır.

Uzun bir metnin aranmak ve modele verilmek üzere bölündüğü küçük, kendi başına anlamlı parçası. Genelde bir ya da birkaç paragraftır; sınırı karakter ya da token sayısıyla konur.

Bir objenin alanlarını ya da bir dizinin elemanlarını tek satırda ayrı değişkenlere almak. Eşittirin solundaki { } ya da [ ] ile yazılır: const { hp } = ahri.

Birden çok sözcükten oluşan adı boşluksuz yazıp ilki dahil her sözcüğün ilk harfini büyük yazma biçimi: CanIksiri. JavaScript'te sınıf adları böyle yazılır; değişken ve fonksiyon adları ise camelCase (canIksiri).

Windows'un, terminale bir komut yazdığında o programı aradığı klasörlerin listesi. Kurulumlar bu listeye eklenir; terminal listeyi açılırken okur.

Bir bilgisayarda çalışan sunucuların her birinin dinlediği kapı numarası. Aynı makinede Live Server 5500'de, başka bir sunucu 3000'de dinleyebilir. https için varsayılan 443, http için 80'dir.

Yaptığın işlerden seçilmiş, başkasının inceleyebileceği biçimde sunulmuş örnekler bütünü. Bir yazılımcı için genellikle GitHub'daki depolar, canlı bağlantılar ve onları anlatan README'lerdir.

Ücretsiz ve açık kaynak bir ilişkisel veritabanı sunucusu. Kısaca Postgres denir.

Adı kullanıcı adıyla aynı olan, herkese açık bir depodaki README.md. GitHub onu profil sayfasının en üstünde gösterir; kim olduğunu ve neler yaptığını anlatan kısa bir tanıtım yazısıdır.

Bilgisayarın sırayla yerine getirdiği komutların listesi. Açtığın her uygulama bir programdır.

Kod yazarken uyulan kurallar bütünü. JavaScript, Python ve C++ birer programlama dilidir.

Sözcük anlamı "söz". Henüz bitmemiş bir asenkron işin gelecekteki sonucunu temsil eden obje. Üç durumu vardır: bekliyor (pending), tamamlandı (fulfilled), reddedildi (rejected). Tamamlanınca bir değer, reddedilince bir hata taşır; sonuçlandıktan sonra durumu bir daha değişmez.

Bir bileşene dışarıdan verilen bilgiler. JSX'te nitelik gibi yazılır (isim="Ahri"), bileşen onları tek bir obje olarak alır. Fonksiyonun parametresi neyse, bileşenin props'u odur. Bileşen props'unu yalnız okur, değiştirmez.

git fetch ile uzak depodaki yenilikleri indirip git merge ile bulunduğun dala birleştirmek: git pull. İki taraf da ilerlediyse birleştirme commit'i oluşturur; yalnızca uzak taraf ilerlediyse ileri sarar.

Bir dalın başka bir dala (çoğu zaman main'e) birleştirilmesi için GitHub'da açılan istek. Değişiklikler, yorumlar, denetimler ve birleştirme düğmesi aynı sayfada toplanır. Kısaca PR denir; GitLab'da adı merge request'tir.

Bilgisayarındaki commit'leri uzak depoya göndermek: git push. Yalnızca commit'lenmiş değişiklikler gider.

"Bulup getirmeyle güçlendirilmiş üretim." Bir dil modeline soru sormadan önce, sorunun cevabını içerebilecek metin parçalarını kendi verinden bulup isteğe eklemek. Model cevabı kendi hafızasından değil, önüne konan bu parçalardan yazar.

Arayüzü bileşenlerden kuran bir JavaScript kütüphanesi (projene kurup içinden fonksiyon çağırdığın hazır kod). Meta'da doğdu; 2026'dan beri Linux Vakfı çatısındaki bağımsız React Foundation'ın açık kaynak projesi. Sen her bileşen için "bu veriyle ekran böyle görünür" dersin; sayfadaki öğeleri kurmak ve veri değişince güncellemek React'in işidir.

"Beni oku" demek. Projenin ne olduğunu, nasıl çalıştırıldığını ve neler içerdiğini anlatan dosya. GitHub onu depo sayfasında kendiliğinden gösterir.

Bir objenin ya da dizinin bellekteki yerini gösteren bağlantı. Obje ve dizi tutan değişkenler objenin kendisini değil referansını taşır; const kopya = ahri yeni bir obje kurmaz, aynı objeye ikinci bir ad verir.

Web API'leri için yaygın bir tasarım biçimi. Her şey bir kaynaktır ve bir adresle gösterilir; kaynakla ne yapılacağını HTTP metodu söyler. Bu kurala uyan API'lere "RESTful API" denir.

Bir commit'in yaptığı değişikliği tersine çeviren yeni bir commit oluşturmak: git revert kimlik. Eski commit silinmez; bu yüzden başkalarıyla paylaşılmış commit'leri geri almanın güvenli yoludur.

Next.js'te bir adrese gelen HTTP isteklerini karşılayan dosya: route.ts. İçinden HTTP metotlarının adlarıyla (GET, POST…) fonksiyonlar dışa aktarılır; her biri bir Response döndürür. Sayfa değil, uç nokta yazmak içindir: genelde JSON verir.

Tek bir değerden oluşan tip: "orta" tipi yalnız "orta" metnini, 3 tipi yalnız 3 sayısını kabul eder. Tek başına pek işe yaramaz; birleşimle bir araya gelince "izin verilen değerler listesi" olur.

Profil sayfasında, senin seçtiğin sırayla gösterilen depo. GitHub'da en çok altı öğe sabitlenebilir; GitHub'ın kısa kod paylaşımları olan gist'ler de bu altıya sayılır.

Aynı girdilere her zaman aynı sonucu veren ve dışarıda hiçbir şeyi değiştirmeyen fonksiyon: dışarıdaki değişkene dokunmaz, kendisine verilen objeyi değiştirmez, ekrana yazmaz. Yalnızca hesaplar ve sonucu return eder.

Denemede gerçek bir parçanın (bir API istemcisi, bir veritabanı) yerine geçen ve önceden belirlenmiş cevaplar veren nesne. Programın geri kalanı farkı anlamaz; sen de pahalı, yavaş ya da rastgele davranan parçaya dokunmadan kendi kodunu denersin.

Tablodaki tek bir kayıt: bir şampiyon, bir maç, bir oyuncu. Her sütun için bir değer taşır. Kayıt (record) da denir.

Postgres'te sıradaki numarayı veren ve kendisini her seferinde bir ilerleten nesne. Her kimlik sütununun arkasında bir tane vardır; INSERT'te numarayı o verir. Elle verilen numaralardan haberi olmaz. Geri alınan (ROLLBACK) işlemde harcanan numaraları da geri almaz.

Uzun bir sonucu eşit boyda parçalara (sayfalara) bölüp her seferinde yalnız birini getirmek. SQL'de sıralı bir sorgunun sonuna LIMIT (sayfa boyu) ve OFFSET (atlanacak satır sayısı) yazılarak yapılır.

Tırnaksız yazılan rakamlar. Onlarla hesap yapılır. Ondalık ayırıcı noktadır: 3.5 doğru, 3,5 yanlış (virgülün JavaScript'te başka görevleri var).

Bir hizmeti kendi programından kullanmayı kolaylaştıran hazır kütüphane. HTTP isteğini kurar, başlıkları ekler, cevabı tipli objelere çevirir, hataları sınıflara ayırır. Claude'un TypeScript SDK'sı npm'de @anthropic-ai/sdk adıyla durur.

CSS kuralının başındaki, kuralın hangi öğelere uygulanacağını söyleyen kısım. p bütün paragrafları, .kart kart sınıfındaki öğeleri seçer.

Her içeriği görünüşüne göre değil, anlamına göre etiketlemek: menüyü nav, ana içeriği main, düğmeyi button ile yazmak. Tarayıcı, arama motoru ve ekran okuyucu sayfayı bu anlamlardan çıkarır.

Her işin bir öncekinin bitmesini beklediği çalışma biçimi: bir satır bitmeden sonraki başlamaz. Şimdiye kadar yazdığın programların neredeyse hepsi senkrondu.

Next.js'te sunucuda çalışan ve tarayıcıdan çağrılabilen async fonksiyon. Başında (ya da dosyasının başında) "use server" yönergesi olur. Genellikle bir formun action'ına verilir; form gönderilince tarayıcı bir POST isteği atar, fonksiyon sunucuda form verisiyle çalışır. React'in genel adı "Server Function"; veri değiştiren bu kullanıma "Server Action" denir.

Geliştirme sunucusunun, kaydettiğin dosyayı sayfayı yeniden yüklemeden çalışan sayfanın içine yerleştirmesi. Vite'ın terminalindeki hmr update satırı bunu söyler. Sayfanın yalnız değişen parçası yenilendiği için sonucu anında görürsün.

Dil modelinin bir sonraki parçayı seçerken ne kadar rastgele davranacağını belirleyen ayar. Düşük sıcaklıkta model neredeyse hep en olası parçayı seçer; yüksek sıcaklıkta daha az olası parçalara da şans verir. Claude'un yeni modellerinde bu ayar varsayılan değeri olan 1'de sabittir.

Yalnız en dış katı yeni olan kopya. { ...obje } ve [...dizi] sığ kopya üretir; içteki obje ve diziler eskisiyle paylaşılır.

Aynı yapıda objeler üretmek için yazılan kalıp. Objelerin hangi alanlara sahip olacağını ve hangi metotları kullanabileceğini bir kez tarif eder. class Ad { ... } diye yazılır, adı büyük harfle başlar.

Sınıfın gövdesine, constructor dışına yazılan alan: seviye = 1. Her new çağrısında yeni objeye baştan kurulur; her örnek kendi kopyasını alır.

Bir koşulun kararını değiştirdiği nokta ve hemen yanındaki değerler. hp <= 30 için 30 (sınırın kendisi), 29 ve 31 (hemen altı ve üstü). Hatalar en çok bu noktalarda saklanır.

Bir elemanın dizideki yeri. 0'dan başlar: ilk eleman 0, ikinci 1, üçüncü 2 numaradadır. Yazılımcılar çoğunlukla İngilizcesiyle index der; bu derste ikisini de göreceksin.

API isteğindeki system alanına yazılan, bütün konuşma boyunca geçerli kurallar: modelin rolü, dili, cevap biçimi, sınırları. Kullanıcının mesajlarından ayrı durur ve onlardan önce gelir.

Bir yazılımın parçalarını (sunucular, veritabanları, önbellekler, kuyruklar) büyük yük altında da çalışacak biçimde seçme ve birbirine bağlama işi. Kıdemli mülakatlarında ayrı bir aşamadır; junior'dan beklenen, kendi projesindeki parçaların neden orada olduğunu açıklayabilmektir.

Sözcükleri alt çizgiyle bağlayan, hepsi küçük harfli ad yazımı: mac_sayisi, son_mac. SQL'de tablo ve sütun adları için yaygın kural. Yerde uzanan alt çizgiler yılana benzediği için adı "yılan yazısı".

Uyumuş ya da hiç açılmamış bir programın, gelen ilk istek için ayağa kaldırılması ve bunun yarattığı gecikme. Program açıldıktan sonra gelen istekler hızlıdır; programa o sırada "sıcak" denir.

Koşulu hiçbir zaman false olmayan, bu yüzden kendiliğinden bitmeyen döngü. Terminale durmadan yazı akar ya da program donmuş gibi bekler.

Veritabanına gönderilen tek bir SQL komutu. Dar anlamda veri isteyen komut (SELECT), geniş anlamda her komut.

Postgres'in bir sorguyu çalıştırmak için seçtiği yol: hangi tabloyu nasıl okuyacağı (baştan sona mı, indeksle mi), tabloları hangi sırayla birleştireceği. Sorgunun başına EXPLAIN yazınca görürsün.

Bir programın adımlarının, hiçbir programlama dilinin kurallarına uymadan düz cümlelerle yazılmış hâli. Bilgisayar onu çalıştırmaz; sen okursun. Kodu yazmadan önce ne yapacağını netleştirmek ve işi parçalara bölmek için kullanılır.

Öğenin bir durumunu seçen ek: :hover (fare üstünde), :focus (klavye odağında) gibi. Seçiciye iki noktayla bitişik yazılır. Sen yazmadığın hâlde tarayıcı onu duruma göre takıp çıkarır; adındaki "sözde" bu yüzden.

Veritabanlarıyla konuşmak için kullanılan dil. Tablo kurmak, veri eklemek, değiştirmek ve sorgulamak için standart komutları vardır.

Kullanıcının yazdığı metin bir veritabanı komutuna olduğu gibi yapıştırıldığı için komutun anlamının değişmesi. Saldırgan "şu kullanıcıyı getir"i "herkesi getir"e, hatta "her şeyi sil"e çevirebilir.

Postgres'in her hataya verdiği beş karakterlik kod (23505 gibi). Hata mesajı Postgres'in sürümüne ve diline göre değişebilir, kod değişmez; bu yüzden programda mesajı değil kodu denetlersin. İlk iki karakter hatanın sınıfını söyler: 23 kısıt ihlali, 22 hatalı veri, 28 kimlik doğrulama, 53 kaynak yetersizliği.

Bir programın dışarıdan metin okuduğu kanal. Terminalde program çalışırken klavyeden yazdıkların buraya akar. Node'da process.stdin adıyla durur. Eşi standart çıktıdır (stdout): console.log oraya yazar, terminal de onu ekranda gösterir.

Geçmişte yaşadığın bir olayı dört parçada anlatma kalıbı: Situation (durum), Task (görev), Action (eylem), Result (sonuç). Önce bağlamı, sonra senin işini, sonra yaptığını, en sonda sonucunu ve ondan öğrendiğini söylersin. Proje anlatmada ve davranışsal sorularda kullanılır.

Birden çok bileşenin kullandığı state'i, o bileşenlerin en yakın ortak ebeveynine koymak. Ebeveyn değeri props ile aşağı verir, değiştiren fonksiyonları da props olarak verir; çocuklar değişiklik isteyince o fonksiyonları çağırır.

static ile yazılan alan ya da metot örneklere değil, sınıfın kendisine aittir ve sınıfın adıyla kullanılır: Sampiyon.toplam, Sampiyon.enDayanikli(takim). Örneklerden ulaşılamaz.

Sunucunun yalnızca hazır dosyaları (HTML, CSS, JavaScript, resim) olduğu gibi gönderdiği site. Sunucuda senin yazdığın bir program çalışmaz; bütün iş tarayıcıda yapılır. Bizim ansiklopedimiz böyle: veriyi Data Dragon'dan tarayıcı çekiyor.

İstekleri dinleyip yanıt veren program; bu programın çalıştığı bilgisayara da sunucu denir. Sitelerin sunucuları çoğunlukla veri merkezlerinde, ekransız ve hep açık bekler.

Yalnız sunucuda çalışan React bileşeni. Next.js'in app klasöründe her bileşen, aksi söylenmedikçe sunucu bileşenidir. Veritabanı ya da dosya okuyabilir, async olabilir, gizli bilgilere erişebilir; kodu tarayıcıya hiç gitmez. Karşılığında useState, useEffect ve onClick gibi tarayıcıda olan şeyleri kullanamaz.

Bileşenleri sunucuda çalıştırıp sonucu hazır HTML olarak tarayıcıya göndermek. Tarayıcı sayfayı JavaScript'i beklemeden gösterir; arama motorları da içeriği ilk HTML'de okur. Next.js sayfaları varsayılan olarak böyle çizer.

Programın sürekli açık durmadığı, barındırıcının isteğe göre kopyalar açıp kapattığı barındırma türü. Adı yanıltır: sunucu yine vardır, ama onu yönetmek senin işin değildir. Kopyalar kısa ömürlüdür ve birbirinden habersizdir; birinin belleğine ya da diskine yazılanı öteki görmez.

Depoya gönderilen her değişikliğin, bir sunucuda kendiliğinden kurulup test edilmesi. Kısaca CI. Kırmızı sonuç, değişikliğin ana dala girmeden önce düzeltilmesi gerektiğini söyler.

Tablonun bir alanı. Adı ve veri tipi vardır (mac_sayisi, integer); bir sütundaki bütün değerler aynı tiptedir.

Ters tırnakla (`) yazılan metin. İçine ${ } ile değişken ya da hesap yerleştirebilir, metni birden çok satıra yayabilirsin. Çift tırnaklı metnin yaptığı her şeyi yapar.

Veritabanındaki tabloların, sütunların, tiplerin ve kuralların tanımı; verinin kendisi değil, kalıbı. (Postgres'te "schema" sözcüğünün, tabloları gruplayan bir klasör anlamı da var; varsayılanı public. Bu kursta şema derken tablo tanımlarını kastediyoruz.)

Aynı türden kayıtları tutan, adı olan veri yapısı: sampiyon_havuzu, oyuncular, maclar. Sütunları baştan bellidir; satırları istediğin kadar çoğalabilir.

Tek işlik hazır sınıflardan oluşan bir CSS aracı. Sınıfları HTML'e ya da JSX'e yazarsın; Tailwind dosyalarını okuyup yalnız kullandığın sınıfların CSS'ini üretir.

Sorguda bir sütuna ya da hesaba AS ile verilen geçici ad: kill + asist AS katki. Yalnız o sorgunun sonuç tablosunda yaşar; maclar tablosunda katki diye bir sütun oluşmaz. Ders 36'da tablolara da takma ad vereceksin.

Metinleri sözcüklerine ayırıp her sözcüğü köküne indirerek arama. "ejderhalar" araması "ejderhanın" yazan metni de bulur; sonuçlar da sorgudaki sözcüklerin metinde ne kadar çok geçtiğine göre puanlanır.

Bir uygulamanın bütün katmanları: kullanıcının gördüğü arayüz (ön yüz), sunucu kodu (arka yüz) ve veritabanı. "Tam yığın geliştirici" bu katmanların hepsinde iş yapabilen kişidir. Next.js arayüzü ve sunucu kodunu tek projede toplar.

JavaScript'in "burada henüz bir değer yok" demek için kullandığı özel değer: undefined. Tırnaksız yazılır. Değeri verilmemiş bir parametrenin içinde undefined bulunur. Çıktında beklemediğin bir undefined görürsen önce eksik bir argüman ara. Ders 4'te başka bir yerde de karşına çıkacak.

Bir ekranın renksiz, resimsiz kaba taslağı. Neyin nerede duracağını kutu ve çizgilerle gösterir. Amaç güzel görünmek değil, yerleşime kod yazmadan önce karar vermek.

Effect'in return ettiği fonksiyon. Effect'in başlattığı süren işi durdurur ya da geri alır: setInterval'ı clearInterval ile, addEventListener'ı removeEventListener ile, bir isteği iptal ederek. React onu bağımlılıklar değişince effect yeniden kurulmadan önce ve bileşen ekrandan kalkınca çağırır.

Bilgisayara yazıyla komut verdiğin pencere; komut satırı (command line) da denir. Windows'ta komutları PowerShell okur.

Test dosyalarını bulan, içlerindeki testleri tek tek çalıştıran, biri kalsa bile ötekilere devam eden ve sonunda kaç testin geçip kaçının kaldığını raporlayan araç. Node'unki node --test komutudur.

Bir metodun içinde, o metodu çağıran objeyi gösteren sözcük. ahri.durum() çağrısında this ahri objesidir. Değeri metodun yazıldığı yere göre değil, çağrılış biçimine göre belirlenir: noktanın solunda ne varsa o. Ok fonksiyonlarının kendi this'i yoktur, yazıldıkları yerinkini kullanırlar.

TypeScript'in tipi senin yerine koddan anlaması: let altin = 300 yazınca altin'ın tipi number olur. Tip notu yalnız TypeScript'in çıkaramadığı ya da senin özellikle sınırlamak istediğin yerlerde gerekir.

Kodu çalıştırmadan, yalnız okuyarak her değerin kullanıldığı yere uyup uymadığına bakmak: sayı beklenen yere metin verilmiş mi, objede olmayan bir alan okunmuş mu, undefined olabilecek bir değer denetlenmeden kullanılmış mı. JavaScript bu denetimi yapmaz; hatayı ancak o satır çalışırken görürsün.

Bir değişkenin, parametrenin ya da fonksiyon dönüşünün yanına iki noktayla yazılan tip: let hp: number = 100. TypeScript'e "bu değer hep bu tipte olacak" diye söz verirsin; sözü bozan her satırı tsc gösterir.

Bir fonksiyonun ya da tipin açılı parantezle aldığı, çağrılırken belli olan tip: function useVeri<T>(…). Aynı kodu farklı tiplerle kullanmanı sağlar; useVeri<string[]> ile useVeri<DetayYaniti> aynı fonksiyondur, yalnız T farklıdır.

Node'un .ts dosyalarını çalıştırma yolu: tip notlarını boşluklarla değiştirip geriye kalan JavaScript'i çalıştırmak. Hızlıdır, ama tipleri denetlemez ve yalnız silinebilen sözdizimini destekler. Node 24 bunu ek bir ayar gerektirmeden yapar.

Dil modelinin metni bölerek işlediği küçük parça: bir sözcük, sözcüğün bir kısmı, bir noktalama işareti ya da boşluk. Dil modellerinin fiyatı, sınırları ve hızı token cinsinden ölçülür.

Birçok satırdaki değerleri alıp tek bir değer üreten fonksiyon: COUNT, SUM, AVG, MIN, MAX. GROUP BY yoksa bütün tabloyu (ya da WHERE'den geçen satırları) tek satıra indirir. Ders 11'deki reduce'un SQL'deki karşılığıdır.

Birlikte yapılması gereken komutları tek bir iş gibi paketleyen blok. BEGIN ile açılır. COMMIT ile içindeki bütün değişiklikler birlikte kalıcı olur, ROLLBACK ile hepsi birlikte geri alınır. Aradaki bir komut hata verirse hiçbiri kalıcı olmaz. Türkçe kaynaklarda "işlem" diye de geçer.

Her şifre için ayrı, rastgele üretilen bir bayt dizisi. Şifreyle birlikte hash fonksiyonuna girer ve özetin yanında saklanır. Aynı iki şifre farklı tuzlarla farklı özetler verir, hazır tablolar işe yaramaz olur. Tuz gizli değildir; benzersiz olması yeter.

State'ten ya da props'tan her çizimde yeniden hesaplanan değer: toplam maliyet, süzülmüş liste, birim sayısı, uyarılar. Ayrı bir state'te tutulmaz; böylece kaynağıyla çelişemez.

JavaScript'e tip yazma imkânı ekleyen dil. Bir .ts dosyası JavaScript'in her şeyini içerir; üstüne "bu değişken sayıdır", "bu fonksiyon metin döndürür" gibi tip bilgileri taşır. Tipler silinince geriye düz JavaScript kalır. Microsoft geliştirir, açık kaynaktır.

Bir API'de belli bir veriyi veren ya da belli bir işi yapan adres. Data Dragon'da sürüm listesinin uç noktası /api/versions.json, şampiyon listesininki /cdn/<sürüm>/data/<dil>/champion.json.

"Ne olduğunu henüz bilmiyorum" diyen tip. Her değer unknown bir kutuya konabilir; ama böyle bir değerin alanını okumak ya da onu başka bir tipe vermek için önce typeof, in gibi denetimlerle daraltman gerekir. Dışarıdan gelen verinin doğru tipi budur.

İnternetteki bir kaynağın (sayfa, resim, JSON dosyası) tam adresi. https://example.com/sampiyonlar/ahri bir URL'dir. Türkçede kısaca "adres" de denir.

Deponun başka bir bilgisayardaki, çoğu zaman GitHub'daki kopyası. Senin bilgisayarındaki depo ona bir adla bağlanır; bu ad geleneksel olarak origin'dir.

origin/main gibi, uzak depodaki bir dalın en son bilinen yerini gösteren etiket. Sen ona commit atmazsın; yalnızca git fetch ya da git pull çalışınca güncellenir.

React'in, bir bileşen yeniden çizildiğinde ortaya çıkan yeni arayüz tarifini öncekiyle karşılaştırıp sayfada yalnız değişen yerleri güncellemesi. Listelerde hangi öğenin hangisi olduğunu key ile anlar; bu yüzden key uzlaştırmanın doğru çalışması için gereklidir.

Sayfanın içeriği değil, sayfa hakkında bilgi: sekme başlığı, arama motorlarına açıklama, paylaşım önizlemesinin resmi. HTML'de <head> içine <title> ve <meta> etiketleri olarak yazılır. Next.js'te layout.tsx ya da page.tsx'ten dışa aktarılan metadata objesiyle verilir.

JavaScript'in let ve const'tan (2015) önceki değişken anahtar sözcüğü. Blok kapsamı yoktur, yalnız fonksiyon kapsamı vardır; hoisting sırasında kutusuna undefined konduğu için tanımından önce okunabilir; aynı adla ikinci kez açılabilir. Yeni kodda kullanılmaz ama eski kodu okuyabilmek için bilinmesi gerekir.

Bir modülün "asıl işim bu" dediği tek dışa aktarma: export default. Her modülde en fazla bir tane olur; alan dosya süslü parantez yazmaz ve adı kendisi seçer.

Parametreye tanım sırasında = ile verilen yedek değer: function iksirIc(hp, iyilesme = 50). Çağrıda o argüman hiç verilmezse (ya da undefined verilirse) bu değer kullanılır.

Tailwind'de bir sınıfın başına iki noktayla eklenen ve onu bir koşula bağlayan önek: hover: (fare üstündeyse), focus-visible: (klavye odağındaysa), sm: (pencere en az 640 piksel genişse), dark: (koyu temadaysa). Koşul tutmazsa sınıf hiç yokmuş gibi davranır.

Veriyi bir depodan ötekine, gerekiyorsa biçimini değiştirerek aktarmak: burada JSON dosyasından PostgreSQL tablolarına. İyi bir taşıma betiği bozuk veriyi yakalar, yarıda kalırsa hiçbir şey bırakmaz ve yanlışlıkla ikinci kez çalıştırılınca veriyi çoğaltmaz. Ders 37'deki göçle (migration) karıştırma: göç tabloların yapısını, veri taşıma içlerindeki satırları değiştirir; İngilizcede ikisine de migration denir.

Bir sütunun hangi tür değer tutacağını söyleyen tanım: tam sayı, metin, doğru/yanlış, an… Postgres, tipe uymayan değeri o sütuna yazmaz.

Düzenli tutulan veri deposu. Günlük konuşmada hem verinin kendisine hem de onu yöneten programa (veritabanı sunucusuna) veritabanı denir.

Bir programın belli bir veritabanıyla konuşmasını sağlayan kütüphane. Bağlantıyı açar, sorguyu veritabanının protokolüyle gönderir, sonucu programlama dilinin değerlerine çevirir. Node.js'te PostgreSQL için en yaygın sürücü pg'dir (node-postgres diye de geçer).

Web projeleri için bir geliştirme ve derleme aracı. Geliştirirken yerel bir sunucu açar, .tsx dosyalarını anında JavaScript'e çevirir ve kaydettiğin değişikliği sayfaya hemen yansıtır. Yayına hazırlarken de bütün dosyaları birkaç küçük dosyada toplar. Adı Fransızca "hızlı" demek.

Başkasının yazdığı bir metin sayfaya HTML olarak konduğu için saldırganın JavaScript kodunun senin sayfanda çalışması. En sık açılan kapı, kullanıcıdan gelen metni innerHTML'e vermektir.

Bir tablodaki sütunun, başka bir tablonun birincil anahtarını göstermesi. REFERENCES ile kurulur. Postgres yabancı anahtara yalnız öbür tabloda gerçekten var olan değerlerin yazılmasına izin verir ve gösterilen satırın sessizce silinmesini engeller. "Yabancı" denmesinin sebebi, gösterdiği anahtarın başka bir tabloya ait olması; maclar.oyuncu_id bir yabancı anahtardır.

Bir fonksiyonun sonuç döndürmek dışında dünyada bıraktığı iz: dışarıdaki bir değişkeni ya da objeyi değiştirmek, ekrana yazmak, dosyaya yazmak, internete istek göndermek.

Sınıfın içindeki constructor adlı özel metot. new her çağrıldığında bir kez, kendiliğinden çalışır ve yeni objenin ilk değerlerini yerleştirir.

Modelin cevabını verdiğin JSON şemasına uymaya zorlayan API özelliği; Claude API'de output_config.format ile açılır. Model cevabı yazarken her adımda yalnız şemaya uyan token'ları seçebilir (buna kısıtlı çözümleme, constrained decoding denir). Bu yüzden gelen metin JSON.parse ile okunabilir ve şemadaki yapıya uyar.

Tek bir CSS özelliğini (ya da birbirine çok bağlı birkaç özelliği) ayarlayan küçük sınıf: p-4 yalnız iç boşluğu, text-lg yalnız yazı boyutunu ayarlar. Görünüm, bu sınıfların birleşiminden doğar.

Sonucun, birbirinden bağımsız işlerin hangi sırayla bittiğine bağlı olması. Veri çekmede iki istek "yarışır" ve yanıtlar gönderildikleri sıradan farklı sırada gelir; geç gelen eski yanıt, yeni yanıtın üstüne yazar. Çözüm, artık istenmeyen isteği iptal etmek ya da sonucunu yok saymak.

Önbellekteki bir kaydın geçerli sayıldığı süre. Süre dolmadan gelen sorular önbellekten cevaplanır; dolduktan sonraki ilk soru servise gider ve kaydı tazeler. Veri ne kadar sık değişiyorsa yaşam süresi o kadar kısa seçilir.

Uygulamanın dosyalarını, herkesin bir adresle ulaşabileceği bir sunucuya koymak. Türkçede "canlıya almak" da denir; yayındaki sürüme "canlı sürüm" denir.

Bir dizinin elemanlarını ya da bir objenin alanlarını üç noktayla (...) başka bir dizinin, objenin ya da fonksiyon çağrısının içine tek tek dökmek: [...takim, "Lux"], { ...ahri }, Math.max(...hasarlar).

Popüler bir paketin adına çok benzeyen (bir harfi eksik, fazla ya da değişik) bir adla zararlı paket yayınlamak. Adı yanlış yazan kurbanı bekler.

Verinin başka bir yerde saklanan kopyası. Asıl veri bozulur ya da silinirse yedekten geri yüklenir (restore). Hiç geri yüklemeyi denemediğin bir yedeğin işe yarayıp yaramadığını bilemezsin.

State değişince React'in bileşen fonksiyonunu yeniden çağırması, dönen JSX'i öncekiyle karşılaştırması ve sayfada yalnız değişen yerleri güncellemesi. Ders 23'teki ciz() fonksiyonunu artık React senin yerine çağırıyor.

Önbellekte saklanan bir sayfanın ya da verinin artık güncel olmadığını bildirip bir sonraki istekte yeniden üretilmesini sağlamak. Next.js'te bir değişiklikten sonra revalidatePath("/adres") ile istenir (isteğe bağlı yeniden doğrulama) ya da sayfaya export const revalidate = 60 yazılarak belli aralıklarla kendiliğinden yapılır (zamana bağlı yeniden doğrulama).

Bir dilin ve bölgenin yazım kuralları: hangi harfin büyüğü ne, ondalık ayırıcı virgül mü nokta mı, tarih nasıl yazılır. JavaScript'te "tr" gibi kısa bir kodla verilir.

Kendi bilgisayarında çalışan, yalnızca senin için sayfa sunan küçük sunucu. Adresi localhost ya da 127.0.0.1'dir; ikisi de "bu bilgisayar" demektir. Sayfanı internete açmadan, gerçek bir sitedeki gibi HTTP ile denemeni sağlar.

"Ne yapabilirsin?" sorusunun cevabı: kim olduğu belli olan kullanıcının bir işe izni olup olmadığı. Kısaca authz. Önce kimlik doğrulama gelir, sonra yetkilendirme.

Hata mesajının altındaki at … satırları. Hatanın çıktığı fonksiyondan başlar, onu kimin çağırdığını aşağı doğru sırayla listeler. Hata objesinin stack alanında da bu metin vardır.

Bir dosyanın ya da klasörün adresi. C: gibi bir sürücüyle başlayan yola tam yol denir; nereden bakarsan bak aynı yeri gösterir. Yol, bulunduğun klasörden de başlayabilir: C:\kod'dayken ogren\merhaba.js yazmak, C:\kod\ogren\merhaba.js demektir.

Route'un yolunda iki noktayla başlayan değişken parça: /api/sampiyonlar/:id. İstekteki gerçek değer req.params'a, o adla ve her zaman metin olarak konur. Bir yolda birden çok olabilir: /takimlar/:takimId/oyuncular/:oyuncuId.

Gelen isteğin yöntemine ve yoluna bakıp onu karşılayacak kodu seçmek. Bir yöntemle bir yolun ikilisine (GET /sampiyonlar gibi) İngilizcede route denir; bu derste ona da kısaca yol diyoruz. İstemcinin gözünden aynı şey, Ders 24'teki uç noktadır. Hiçbir yola uymayan istek 404 alır.

Bir işin bitmesi için tanınan en uzun süre. Süre dolunca iş yarıda bırakılır ve bir hata olarak bildirilir. fetch'te signal: AbortSignal.timeout(ms) ile verilir; süre dolunca adı TimeoutError olan bir hata fırlar.

Bir metodun döndürdüğü değerin üstünde hemen bir sonraki metodu çağırmak: mesaj.trim().toLowerCase(). Soldan sağa okunur; her halka bir öncekinin sonucuyla çalışır.